Zevenhuizense preekstoel in Utrecht herbestemd als kansel...
Al is het in Capelle weer mèt en in Zuidplas weer zònder steun van de gemeente: op 10 september is de 25ste Open Monumentendag. Het thema is dit jaar 'Herbestemming'. Een voorbeeld is het als oudheidkamer benutten van bedrijfsruimten van de Nieuwerkerkse boerderij 'Nooit Gedacht', in 2003 al met een prijs gewaardeerd. Als motieven voor herbestemming worden in het landelijke materiaal genoemd verplaatsing van productie, bijv. bij steenfabrieken, of ontkerkelijking. (In de Kanaalregio is er mede door de 'bevolkingsimport' geen sluitingsgevaar voor monumentale kerken.) Deze bijdrage vraagt ook aandacht voor twee preekstoelen, 'houten broeken', in kerken die op zaterdag 10 september te bekijken zijn, maar op zondag 11 september weer gewoon voor diensten in gebruik zijn. Eén van de twee bedoelde kansels staat in de middeleeuwse Geertekerk in Utrecht. Hij wordt lezers uit de beide 'ringvaartdorpen' Zevenhuizen en Nieuwerkerk speciaal aanbevolen. Waarom? 'Alle thans in de kerk aanwezige inventarisstukken zijn aangekocht of geschonken ná de restauratie van 1954.' Dat zegt de website www.remonstranten.org/utrecht over die kerk, die trouwens eind 1956 pas in gebruik werd genomen. Vóór de oorlog was de kerk al ontruimd en regende het binnen even hard als buiten, dus een aanwinst van elders was logisch. De preekstoel kwam uit Zevenhuizen, werd gewoon herbestemd als kansel, èn de kuip daarvan lijkt bar veel op die van Niéuwerkerks oudste meubelstuk.
Kort na 1652 bouwden de Remonstranten van Zevenhuizen een nieuwe (schuil)kerk. 'De predikstoel is eenvoudig maar net, hebbende een houten en een koperen leezenaar. Voor denselven staat een hek, waarop een koperen leezenaar ten gebruike van den voorleezer', aldus De Nederlandsche Stad- en Dorp-Beschrijver van 1796 over deze kerk. In 1867 werd de kerk afgebroken: er was in 1866 noordelijk ervan een nieuwe kerk gebouwd. Het moois van het interieur verhuisde mee. In 1954 werd de Remonstrantse kerk van Zevenhuizen verkocht aan de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden uit Zevenhuizen, Nieuwerkerk aan den IJssel en Moerkapelle. De kansel ging echter naar de sindsdien Remonstantse Geertekerk in Utrecht - het tijdstip kwam precies goed uit met die restauratie - en het avondmaalszilver ging naar de Remonstantse gemeente in Nijmegen. De voorlezers-lezenaar bevindt zich nog steeds in de vroegere 'Sollenkerk' in Zevenhuizen. (De familienaam Sol is nu vooral bekend van een caravanstalling, maar was dat ooit van de Remonstrantse mini-kerk.) In het Verleden Tijdschrift (VT) 31 van december 1992 is dat alles al door Wouter Paul beschreven. Over de 17de-eeuwse preekstoel schreef hij: 'We mogen wel aannemen dat deze vanaf het begin in de vroegere Remonstrantse kerk van Zevenhuizen gestaan heeft. Aanvankelijk waren er vergulde letters op de preekstoel.' Hij vond namelijk in het archief van de kerk (aanwezig op het streekarchief in Gouda) een post uit 1740: 'Aan Jan Marroenier over vergulde van letters aan de preekstoel, 50 gulden.' Adriaan Valkenburg maakte in de Geertekerk al een foto van die ooit Zevenhuizense kansel voor dat VT-nummer van 1992. Daarop is niet te zien of de in 1796 genoemde 'extra' houten lezenaar er toen ook al af was, maar de koperen was vast de mooiste. (Men kan de plek van de verwijderde nog wel zien aan de preekstoel!) Of er overeenkomsten met de kansel van Nieuwerkerk zouden zijn was geen vraag en dat kwam dus niet aan de orde. Hoe dan ook, een nu in Utrecht te koop gidsje zegt het nog: 'The 17th century pulpit came from te Remonstrant Church at Zevenhuizen.' In de zomer wordt deze kerk namelijk ook toeristisch bezocht.
In de Nieuwerkerkse Oude Kerk bevindt zich volgens de rijksmonumentenlijst eveneens een eikenhouten preekstoel uit het derde kwart van de 17de eeuw. Dat lijkt alleen nog voor de kuip te gelden, wel het belangrijkste onderdeel. De Nederlandsche Stad- en Dorp-Beschrijver van 1796 was over deze kerk beknopt: 'De Predikstoel en het Doophek staan vast tegen het Choor aan.' Daaruit is alleen bekend dat de kansel op een andere plek stond. Dat moest ook wel, omdat hij in 1863 tegen een muur van pas 1810 is herplaatst. De dorsaal, de houten verbinding tussen de kuip en het klankbord (met zelden benutte baretknop), is in Nieuwerkerk onmiskenbaar 19de-eeuwse nep. Het net als de kuip zeshoekige klankbord met 'schuine droppen' op de rand past niet bij de details van de kuip en kan ook 19de-eeuws zijn. Opvallend is bij het klankbord ook dat het in Nieuwerkerk veel groter is dan bij de kansel die nu Utrecht prijkt. Dat is logisch: het Zevenhuizense schuilkerkje van rond 1655 was véél kleiner dan de dorpskerk van Nieuwerkerk. Voor de nòg grotere Geertekerk is het klankbord bespottelijk klein, maar er waren bij het herplaatsen in 1956 toch al geluidsinstallaties. In Utrecht zijn voor de lijst van het klankbord wel dezelfde houten 'zuiltjes' gesneden en deze lijkt dus even oud als de kuip en is origineel uit Zevenhuizen. Foto's en een schilderijtje van vóór de restauratie van 1927 tonen ook op de Nieuwerkerkse preekstoelkuip vergulde letters: de boogpaneeltjes dienden met de woorden Psalm en Gezang tevens als liedbord (en hadden spijkers om bordjes met de nummers daarvan op te hangen). De kanselkuipen van Nieuwerkerk en ooit Zevenhuizen lijken wel èrg veel op elkaar, tot in de kleinste houtgesneden details toe. Zou het alleen zijn, omdat ze uit dezelfde tijd en dezelfde buurt zijn, of zou het zelfs om dezelfde (Goudse?) schrijnwerker zijn gegaan? (De bonnetjes zijn er helaas niet meer.) Dat de trapjes naar de kuip verschillen zegt niets: die zullen het eerst aan vervanging toe zijn geweest. In Hervormd Nieuwerkerk is de kansel intussen wel wat zwáárder gebeitst dan die van de Remonstranten in Utrecht….
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 7-9-2011
Reacties
Het mooie van de geschiedenis die geschreven wordt door mensen zoals Adri den Boer en Elly van Gelderen is dat er soms raakvlakken zijn met je eigen familie. Zo ook dit stuk van Adri den Boer. Er wordt gesproken over de zogenaamde "Sollenkerk". Dat in vroege jaren dit een Remonstrantse kerk zou zijn. Dat er oude en antieke stukken naar elders zijn verkocht. Dat er kennelijk een verband was met de familie Sol in Zevenhuizen. Ik ben sinds mijn pensioen bezig familiebanden te onderzoeken. Zo heb ik via archieven ontdekt dat de overgrootmoeder aan mijn moeder's kant Sijtje Sol heette. Zij werd geboren te Zevenhuizen op 4 juli 1867 te Zevenhuizen. Ze was de dochter van Maarten Sol en Anna Maria Grisnigt. Maarten Sol werd geboren op 21 januari 1838 te Zevenhuizen. Maarten was de zoon van Dirk Sol en Sijtje Kerkhoven. Dirk Sol en Sijtje Kerkhoven kregen bij elkaar negen kinderen. Toen Sijtje Sol werd geboren dochter van Maarten Sol en Anna Maria Grisnigt, had Zevenhuizen ongeveer 1900 inwoners. (1867) Het gebied van Zevenhuizen was 2940 Bunders groot. Dus kennelijk was de familie Sol al heel lang in Zevenhuizen woonachtig en werkzaam. Sijtje Sol was dus, zo bleek uit de archieven, mijn overgrootmoeder van mijn moeder's kant. Sijtje Sol kreeg een bewogen leven. Wat ik tot nu toe weet is dat ze twee kinderen verloor op jonge leeftijd. Dat ze kort na haar laatste kindje is overleden. Ze werd slechts 35 jaar oud. Dus op grond van deze gegevens begreep ik ook waarom mijn moeder Sijtje heette. Wat ik nog te weten wil komen is waarom men nu die Remonstrantse Kerk "Sollenkerk" noemde. Kennelijk is er een verband. Was die familie Remonstrants? Hoe is die familie Sol hier in Zevenhuizen terecht gekomen? Ben ik wel nieuwsgierig naar. Ik blijf zoeken. Tenslotte wil ik hier proberen een foto te plaatsen van mijn overgrootmoeder uit Zevenhuizen, Sijtje Sol. Die foto vond ik in de papieren van mijn overleden moeder. Deze oude foto moet meer dan honderd jaar oud zijn.
