Een met tabaksbladen geladen vrachtauto voor de nieuwe weegbrug. De tabak was bestemd voor de fabriek van Dobbelman; rechts staat de heer W. Los, ca. 1950. Fotocollectie SAMH, inv.nr. 25638.

Detail van het door het personeel geschonken glas-in-loodraam, 2009. Foto: J. Versluis.

Dobbelmann's Tabaksfabriek

23 september 2009 door B. Witte en D. Kaptein 14 reacties

Louis Dobbelmann NV, fabrikant van tabak, sigaretten, koffie en thee

De fabriek van Louis Dobbelmann staat tot aan het begin van de 2^e wereldoorlog in Rotterdam. 14 mei 1940 wordt de fabriek door de Duitsers platgebombardeerd. "Steen en beton kunnen vernietigd worden", zo schrijft de directie, "de wil tot leven nimmer". Voortvarend besluit men, ondanks de oorlogsperiode, een nieuwe fabriek te bouwen in Waddinxveen. Begin juni 1940 krijgen de architecten Stuurman & zoon de opdracht plannen hiervoor te ontwikkelen. 19 juli wordt het koopcontract voor 23.107 m² bouwgrond aan de Noordkade getekend en nog geen maand later, het is op 14 augustus, gaat de eerste van de 5600 heipalen de slappe Waddinxveense veenbodem in. Voor de bouw van de fabriek, het monumentale kantoorgebouw en de bijbehorende ruimten zijn maar liefst 2.432.000 stenen, 3216 m³ beton en 2.000.000 kilo constructie- en betonijzer nodig. In mei 1942 wordt het gebouwencomplex opgeleverd.

Achter op het terrein, waar jaren later de Da Costaweg ligt, komt de vatenloods. Aan de buitenzijde staat er met grote letters DOBBBELMANN op (vanaf de Da Costaweg zijn de sporen ervan nu nog te zien). In deze loods staan honderden houten vaten met verschillende soorten tabaksbladeren. Op afroep gaan deze naar de losmakerij. Hier worden de bladeren losgemaakt en in lagen op de vloer uitgespreid en met saus bevochtigd. De vloeistof wordt samengesteld in het hoge fabrieksgebouw en loop via buizen naar de losmakerij. Iedere tabaksoort kent zijn eigen structuur. Vooral pruimtabak. Die wordt heel grof gesneden en daar moet de saus letterlijk van af druipen. Voor dit zware en vooral smerige karwei zijn overalls beschikbaar. De saus moet enige tijd in de tabaksbladeren intrekken, zodat het blad soepel wordt. Daarna wordt de tabak gedroogd in de ruime, lichte, hygiënische en moderne eesterij. Daarna gaan de producten naar de kerverij. Daar staat een serie kerfmachines, die de tabak feilloos en snel bewerkt tot het gewenste eindproduct. Het hart van het bedrijf is het ketelhuis. De voor die tijd moderne installaties wekken hier energie op voor de machines in de verschillende afdelingen van de fabriek. Het gebouw wordt gekenmerkt door een meters hoge gemetselde schoorsteen. Elders op de locatie staat het laboratorium. Hier wordt wetenschappelijke onderzoek gedaan, wat zorgt voor een kwalitatief product. Ruim en licht is de rustieke hal en het brede trappenhuis van het kantoorgebouw. De eenvoud van het kantoorgebouw wordt even onderbroken door het in brons uitgevoerde handelsmerk, de twee rokende moren en bovenop het dak van het kantoorgebouw de Ibis. Naast het kantoorgebouw staat de kantine. Voor de expeditieafdeling en het kantoorgebouw staat de portiersloge. Omdat op sigaretten en tabak accijns geheven wordt, biedt de loge ook plaats aan douaniers.

In de kerverij wordt tabak tot shag gesneden. Het gelijkschieten houdt in dat de tabaksbladeren in één richting worden gelegd, zodat zo weinig mogelijk steeltjes in de tabak terecht komen. Na het kerven gaat de shag in manden naar de eesterij. Daar wordt het op een lopende band gelegd en in een warme ketel gedroogd. Vervolgens wordt de shag in kisten opgeslagen en naar de inpakmachine vervoerd om ingepakt te worden tot pakjes. De machines worden bediend door meisjes die 50 gram tabak afwegen in een bakje. Dat afwegen is een precies karwei en wordt streng gecontroleerd. Geen gram teveel en geen gram te weinig. Ook mag de tabak niet teveel uit elkaar getrokken worden, anders ontstaat er stof in de shag, en dat hoort niet bij het handelsmerk van Ibis. De tabak van kleinere blaadjes wordt gebruikt voor het maken van sigaretten. Deze tabak is losser en droger dan die van shag. Is de tabak eenmaal verpakt, dan gaan de pakjes naar de inpakafdeling. Hier wordt, aan de hand van de orders uit het land, het geheel verpakt en verzendgereed gemaakt voor transport. Het transport naar grossiers en winkeliers gebeurt vaak met eigen vervoer, bestaand uit een tiental bedrijfswagens. De leveranties worden contant betaald. In de cabine van de auto zit een geldkastje met hangslot. De af te rekenen goederen hebben vaak een waarde van enkele duizenden guldens, geregistreerd via de banderollers. Na de fusie met Ardath vindt het transport plaats via Van Gendt & Loos.

In de gloriejaren werken er bij Dobbelmann honderden werknemers die met bussen en bestelauto's vanuit de omgeving naar en van de fabriek worden gebracht. Een chef spreek je aan met 'baas'. Bij de poort van de fabriek houden douaniers bij tijd en wijle na werktijd controle of geen tabakswaar mee naar huis worden gesmokkeld. Soms mist men de andere ochtend wel eens een collega… De arbeidsomstandigheden zijn voor die tijd modern. 's Morgens is er koffiepauze, tussen de middag een lunchpauze van een half uur en 's middags tijd voor thee in de kantine. De dan al vijfdaagse werkweek telt 47½ uur begint om half acht en duurt tot half zes. Het loont niet de moeite om de fabriek op zaterdag voor een halve dag op te starten en de werknemers ook nog eens van huis te halen en brengen. Ook is het bedrijf vooruitstrevend in zijn sociale voorzieningen. Er is een maatschappelijk werkster, de voetbalvereniging IBIS, de tafeltennisvereniging TOPPER, de toneelvereniging VIOD, een ballet- en een personeelsvereniging en in de spaarzame vrije tijd kun je, als je dat wil, Engelse les volgen.

Als decennia later de fabriek haar poorten sluit, wordt het gebouwencomplex in gebruik genomen door de Nederlandse Kabel Fabriek (NKF) uit Delft. Vooral telecommunicatiekabels - de telefonie neemt in die jaren sterke opgang - worden hier vervaardigd en getransporteerd naar bijna alle delen van de wereld. Later doet de glasvezelkabel zijn intrede en vindt ook deze productie plaats in de Waddinxveense vestiging. Als later beeld- en geluidsoverdracht via schotels in zwang komt stopt de kabelproductie in Waddinxveen. Een projectontwikkelaar koopt het terrein en de gebouwen en verhuurt de onderdelen aan bedrijven en bedrijfjes. Grootste huurder is thans een bedrijf wat zich bezig houdt met de distributie van sterke alcoholische dranken.

Dhr. B. Witte, bestuurslid van het Historisch Genootschap Waddinxveen, en dhr. D. Kaptein, oud-medewerker van Dobbelmann van 1947 tot 1960.