Goudse hofjes
Een vorm van liefdadigheid die uniek is voor Holland was het stichten van een hofje. Gouda telde er in de loop van de tijd minstens 25, de oudste vermelding dateert van 1449. Het principe was als volgt: aan de straatzijde werden een of twee huizen aangekocht of gebouwd om te verhuren ten bate van de exploitatie van het hofje. Daarachter werd een bleekveld of binnenplaats aangelegd - met waterpomp en plee voor gezamenlijk gebruik - en een aantal eenvoudige huisjes, met of zonder verdieping. Het beheer werd in de middeleeuwen gevoerd door de Heilige Geestmeesters. Na de Reformatie veranderde die bestuursfunctie. Het toezicht vertrouwde men voortaan toe aan regenten of kerkgenootschappen. De diaconie van de Hervormde gemeente beheerde er zelfs drie: het Jongkindshofje aan de Zeugstraat, het Swanenburgshofje aan de Groeneweg en het Vrijthofje aan de Oosthaven. Deze huisjes waren bestemd voor bewoning door 'weduwen en vrijsters van onbesproken gedrag en de gereformeerde religie toegedaan'.
De komst van bejaardentehuizen luidde het einde in van de hofjes. In 1938 werd het Oudevrouwenhuis aan de Kleiweg gesloopt, de bewoonsters verhuisden naar het nieuw-gebouwde Huize Juliana. In 1950 kocht de diaconie een stuk land aan de Nieuwe Gouwe OZ, hier opende op 29 januari 1956 het bejaardenhuis 'Gouwestein' zijn deuren. De hofjes werden nu geleidelijk aan verkocht. De bewoonsters verlieten hun onderkomen en namen hun intrek in een comfortabeler appartement in een bejaardenhuis.
Veel hofjes zijn verdwenen, wat dat betreft is Gouda slordig met dit unieke bezit omgegaan. Aan de Nieuwehaven stonden er zeven, waarvan slechts één hofje is gespaard, van enkele andere zijn nog sporen aanwezig. Tussen de huisnummers 272 en 296 staat op de gevelsteen onder het familiewapen te lezen: Hofje Letmaet Fondatie van SA (saliger) Christina Ghysberts, weduwe wylen meester Floris Henricken Letmaet anno 1625'. Een brede gevel met in het midden een ruime toegangspoort markeert het hofje van Cincq (nummer 246-270), dat nu particulier wordt bewoond. Een poortje tussen de huisnummers 126 en 148 met het opschrift 'Fondatie van Maria Tams 1657' herinnert aan het 'Lutherse hofje'. Van een ander hofje verhuisde het poortje naar de grachtzijde van de Peperstraat. Onder de halve cirkel met het familiewapen en het jaartal 1657 staat te lezen: 'Fondatie van Hendrick en Helena Jans Thart. Een van de grootste hofjes stond van 1649 tot 1913 aan de zuidzijde van de Nieuwehaven: het Hofje van Arent Bosch. Boven de ingang van een meubelzaak aan de Zeugstraat (nummer 6a en 30) herkent men nog sporen van het Jongkindshofje (1702), een fundatie van de notaris Adriaan Jongkind, die in 1700 is overleden. Knus ligt het Swanenburgshofje (1692) aan de Groeneweg, daarin is de interkerkelijke Stchting Christelijke Hulpverlening (SCH) gevestigd. Aan de Lange Groenendaal staat boven een bakstenen poortje 'Baartje Sanderserf' (1687). Een verdwenen hofje dat niet onvermeld mag blijven was het schilderachtig gelegen Hofje van Buytenwech aan de Raam (1614). Aan de vijftien huisjes zijn er later nog vijf toegevoegd. Het Oranje Hofje aan de Raam was geen hofje van barmhartigheid, maar een woonerfje.
Auteur: H. van Dolder - de Wit
Archieven:
- toegangsnr. 0391 - archief van het hofje van Cinq, 1699 - 1978.
- toegangsnr. 0179 - archief van de Rooms-Katholieke statie van de Minderbroeders, later de St. Jozefparochie te Gouda, 1602-1948, inventarisnrs. 5 t/m 8.
- toegangsnr. 0565 - archief van de diakonie van de hervormde gemeente te Gouda, 1624-1950, inventarisnrs. 176, 418 t/m 422 en 424.
Literatuur:
- J.E.J. Geselschap, Hofjes van barnhartigheid. In: Gouda zeven eeuwen stad 219-239. Gouda (1972)
- P.H.A.M. Abels e.a., Duizend jaar Gouda. Een stadsgeschiedenis. Hilversum (2002)
- Henny van Dolder-de Wit, Voor weduwen en vrijsters van onbesproken gedrag 40-44. In: Erfgoud. Uitgave van Open Monumentendag 2008
Websites:
Reacties
Omtrent het Hofje van Cincq
Cornelis Cincq kwam uit een goed nest. Een regentenfamilie van lakenkopers en steenbakkers. Zijn vader, Gerard Cincq, was burgemeester van Gouda.
Cornelis zag het levenslicht in 1649. Over zijn jeugd is helaas niets bekend.
Toen hij 20 jaar was, ging hij Rechten studeren in Leiden; drie jaar later vervolgde hij zijn studie in Utrecht. Meester in de Rechten. En hij werd benoemd als Advocaat bij het Hof van Holland. Een belangrijke functie, maar ook een ere-baantje.
Het is er nooit van gekomen
Cornelis was verliefd. Op Alida Wagtendorp, dochter van de dominee.
Toen werd binnen belangrijke families dit nog vastgelegd met een notariële acte, daarom weten wij het nu. (Nu zou je een sms-je sturen of een bloemetje kopen.)
Maar of Alida niet wilde trouwen, of dat haar vader tegen dit huwelijk was? We kunnen er alleen maar naar raden. Cornelis overleed toen hij 49 jaar oud was. Waarschijnlijk aan de Pest. Met veel pracht en praal werd hij begraven in de Sint Janskerk.
Het testament
Maar toen hij zijn einde voelde naderen, ontbood hij Notaris Timmer. En zijn laatste wil werd vastgelegd en beschreven.
Cornelis Cincq benoemde als zijn erfgenamen: de Armenzorg van de Gereformeerde Kerk. Aletta Cincq, zijn nicht. Ook zijn onbeantwoorde liefde, Alida Wagtendorp, werd niet overgeslagen, ze kreeg zijn woonhuis met inboedel aan de Hoogstraat (hoek Zeugestraat). Ook zijn dienstmaagd Geertruyd Zeegers, het Weeshuis en de Diaconie mochten meedelen. 'Verders begeert hij Testateur, dat de verdere goederen bij de hierna te noemen executeurs zullen worden geëmployeerd tot het aanbouwen en opsigten van eenige huysjes, om door arme menschen om niet te worden gewoond, [...] dat voor dezelve huysjes of wel voor de poort van het erf zal moeten gesteld worden: Dit is de Fundatie van d'Heer en Mr. Cornelis Cincq [...].'
De Regenten werden ook bij testament benoemd, zij moesten het karwei klaren. Maar ze namen het er goed van: kunnen we lezen in het goed bewaarde Rekenboek.
Werk aan de winkel
Als inspiratie voor dit Hofje bekeek men enige Leidse Hofjes, ook die oriëntatie-reis, inclusief alle verteringen, is terug te vinden in het Rekenboek.
Voor ieder detail werd een specialist aangezocht. Twee architecten, een steenhouwer, een heraldicus, een metselaar, een glasmaker, enzovoorts. In Rotterdam werd de poort (prefab!) gemaakt.
Al met al kostte dit Hofje 12.851 Gulden, inclusief bleekveld en tuin.
Bewoonsters
De Franse tijd bracht een ongewone bewoonster: Maria Jacoba, Baronesse van Tengnagel, douarière J.H. van Hoogenhuyse, die van 1812 tot 1814 het huisje rechts van de poort huurde.
De lantaarn boven de achterpoort werd aangebracht na klachten over onzedelijke handelingen van een mans- met een vrouws-persoon. En dat allemaal vlakbij het enige stilletje (wc) van het Hofje: in de poort.
De nieuwe tijd
In 1860 werd het Hofje verbouwd en kreeg het haar huidige uiterlijk. Ramen op de begane grond werden groter gemaakt; de luiken werden verwijderd; de gevels gestuct en de Regentenkamer, boven de poort, werd verbouwd tot woning.
In de jaren zeventig werd het Regentschap opgeheven en één voor één werden de huisjes verkocht.
Eind jaren zeventig van de vorige eeuw werd het hele complex, onder toezicht van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg, grotendeels door de eigenaren gerestaureerd en
werden de woningen, op twee na, per twee gekoppeld.
In Gouda zijn heel wat Hofjes gesloopt: de vooruitgang heet dat.
De huidige eigenaars/bewoners zijn blij met zo'n unieke woonvorm. Het is als 'wonen in een dorp, midden in de stad'.
En de binnenruimte van de Hofjeswoningen is vaak groter dan menige doorzonwoning.
