Veerdienst Schoonhoven-Gelkenes
Voor het verkeer in noord-zuidrichting was de Lek een hindernis, die alleen met een veerpont kon worden genomen. Vermoedelijk is het veer tussen Schoonhoven en het buurtschap Gelkenes aan de overzijde van de Lek in de loop van de 13de eeuw ingesteld, met de opkomst van de stad. Toen zal ook geregeld zijn wie aanspraak op het veer kon maken. Dit recht was nogal ingewikkeld. Op de twee oevers hadden namelijk niet dezelfde heren het voor het zeggen. Vandaar dat het veerrecht gedeeld werd, elk kreeg de helft in eigendom en dus ook de helft van de opbrengst. Aan de stadskant kwam het recht bij de heren van Schoonhoven en aan de zuidkant bij de heren van Liesvelt. Gezamenlijk zorgden zij voor de boten, stelden de veerman aan en bepaalden de hoogte van de tarieven.
Vooral de boeren uit de Alblasserwaard maakte van het veer gebruik, om hun vee naar de markt van Schoonhoven te brengen. Pas in 1777 verkreeg de stad Schoonhoven het halve veer van de Staten van Holland en in 1896 kocht de stad de andere helft van de Staat der Nederlanden.
Gedurende een grote periode werd gevaren met twee boten: een platte pont voor het overzetten van paarden en wagens en een roeiboot, bestemd voor menselijke passagiers en hun bagage. Aanvankelijk werd gevaren met zogenaamde reep- of trekponten. Met mankracht werd de pont langs een kabel (reep) naar de overzijde getrokken. Op de kaart van Blaeu, vervaardigd in 1649, is aan de landtong voor de Veerpoort zo'n trekpont getekend.
Later kwam een zogenaamde gierpont: een aan een ketting
bevestigde boot die door de stroom van de rivier van de ene oever
naar de andere "zwaait". In 1910 werd de houten gierpont vervangen
door een ijzeren exemplaar. Om sneller over te varen werd de pont
in 1924 uitgerust met een 5 PK buitenboordmotor. Het werd geen
succes: de overtocht duurde niet korter.
In 1928 liet de gemeente een nieuwe pont bouwen, die met motorische
kracht aan twee geleide kabels werd overgetrokken. Dus..weer een
trekpont!! Een hele verbetering voor het personeel. Een
bezwaar van het gebruik van de kabels bleef dat tijdens de
oversteek een groot deel van de kabel boven of net onder de
waterspiegel werd getrokken, zodat steeds moest worden gewacht op
naderend scheepvaartverkeer om een veilige oversteek te kunnen
maken.
Aan het begin van de 20e eeuw stond het veerhuis ongeveer op de plek waar nu restaurant Lekzicht staat. Aan de rivierzijde waren schuine balken opgesteld, zogenaamde ijsbrekers die dienden om het veerhuis bij ijsgang tegen het kruiend ijs te beschermen.
Na de Tweede Wereldoorlog en mede door de aanleg van de provinciale wegen naar Schoonhoven, nam het wegverkeer snel toe. De capaciteit van de trekpont bleek te klein en de gemeente liet in 1957 een grotere pont bouwen die geen gebruik maakte van kabels waardoor het scheepvaartverkeer op de Lek minder hinder van de pont ondervond. Voor alle zekerheid was het echter wel mogelijk met geleidekabels te varen. De oprit naar de pont werd verbreed, waardoor het oude veerhuis moest verdwijnen. Iets meer oostwaarts werd het huidige café-restaurant Lekzicht gebouwd.
Recentelijk, in 2006 is wederom een nieuwe grotere pont, genaamd de Stad Schoonhoven, in de vaart gekomen. Dat betekent dat de Schoonhoven III, gebouwd in 1970, enerzijds fungeert als reservepont maar daarnaast in de spitsuren wordt ingezet.
Auteur: drs. H.M. van der Linde
Archiefbronnen:
Secretariearchief Schoonhoven, veer Schoonhoven - Gelkenes (SAMH, toegangscode 1012, rubriek 2.12.3)
Persberichten van burgemeester en wethouders van Schoonhoven en Bureau Intveld te Delft inzake de veerdienst, 1970 (SAMH, toegangscode 200, inventarisnummer 7051)
Literatuur:
Wim Blauw,Wim Slappendel en Peter Vos, De ontsluiting van twee waarden : een kleine geschiedenis van verkeer en vervoer in de Krimpener- en Lopikerwaard, 1989.
D.Mentink, Schoonhoven vier eeuwen bezien en beschreven. Prenten, schilderijen en tekeningen uit de 16e - 19e eeuw, 1981.
Drs. W. Hoogerdijk, De verpachting van het veer Schoonhoven-Gelkenes in 1834. In: HEK 15e jrg. 1990 blz 67-69.
H. v. d. Molen, Schoonhoven op de kaart van Blaeu. In HEK 27ste jrg. 2002, nr. 1 blz 31.
D. Verweij, De veerpont te Schoonhoven. In: De Kampioen 41 (1924) nr. 44 p. 956-949.
Websites:
Waterrijk, de website van Bezoekerscentrum Gemaal de Hooge Boezem achter Haastrecht: Schoonhoven Waterfront
