Home > Thema's > Steden en dorpen

Het door Abraham Jacob van der Aa samengestelde Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden verscheen in veertien delen tussen 1839 en 1851. Het woordenboek beschrijft in alfabetische volgorde alle toenmalige steden, dorpen en gehuchten. Behalve de plaatsen in Nederland bevat het ook beschrijvingen van plaatsen in Luxemburg (Koning Willem I en later ook Willem II en Willem III waren behalve koning van Nederland ook groothertog van Luxemburg) en Oost- en West-Indië. Bovendien wordt een aantal Nederlandse fortificaties in het buitenland vermeld. Voor Van der Aa was het uiteraard ondoenlijk om zelf alle gegevens te verzamelen. Naast een tiental landelijke correspondenten, heeft hij ook schriftelijk informatie bij de gemeenten verzameld en verwerkt. Vanaf het tweede deel werden eventuele correcties en aanvullingen op voorgaande delen achter in het boek opgenomen, terwijl aan het slot alle zogenaamde "aanhangsels" in deel veertien zijn vermeld. Het aantal bladzijden per deel varieert van 420 (deel I) tot 1150 (deel 7). In 1976 verscheen bij de Europese Bibliotheek te Zaltbommel een facsimile-uitgave van het woordenboek.
De auteur, Abraham Jacob van der Aa, werd op 6 december 1792 in Amsterdam geboren. Zijn vader had daar een advocatenpraktijk. Van zijn zesde tot twaalfde jaar bezocht hij de dagschool te Amstelveen waarna hij de kostschool van J.E. van Iterson in Aarlanderveen bezocht. Dit verblijf duurde maar een jaar waarna Abraham terug naar huis werd gehaald. Nadat hij korte tijd onderwijs genoot op de Latijnse school in Leiden, de plaats waar zijn ouders inmiddels woonden, werd hij naar het Seminarium in Lingen (Duitsland) gestuurd om de "doode talen te leeren". Na terugkeer in 1810 ging hij medicijnen studeren aan de Leidse Universiteit. Toen zijn vader in 1812 overleed werd de studie afgebroken en werd Abraham opgeroepen om zijn militaire dienstplicht te vervullen. Na het verlaten van de militaire dienst in 1817 vestigde hij zich als boekhandelaar in Leuven. Omdat dit geen succes bleek, werd hij daarna leraar in de Nederlandse taal. Na 1839 wijdde hij zich uitsluitend aan letterkundige arbeid en vestigde hij zich in Gorinchem waar naast het Aardrijkskundig Woordenboek ook het Biografisch Woordenboek tot stand kwam. Aan dit laatste werk werd door Van der Aa gewerkt tot zijn overlijden in 1857.

De Gemeente-Atlas van Nederland verscheen in 1871 en werd uitgegeven door Hugo Suringar te Leeuwarden. Per provincie verscheen een deel. Het bevat de kaarten van alle Nederlandse gemeenten. De kaarten werden in zwart/wit gedrukt waarbij de gemeentegrenzen met de hand waren ingekleurd. De kaarten uit de gemeenteatlas worden regelmatig opnieuw ontsloten. De eerste heruitgave in boekvorm verscheen in 1971 door de Europese Bibliotheek te Zaltbommel. De laatste uitgave in boekvorm verscheen in 1981. Inmiddels zijn de kaarten ook op CD-rom uitgegeven en op internet beschikbaar.
De tekenaar van de kaarten, Jacob Kuyper, werd geboren in Rotterdam op 21 september 1821. Jacob was van beroep belastingambtenaar. Daarnaast was hij een belangrijke pionier op het gebied van de thematische kartografie. Hij stelde in de periode 1857-1880 verschillende atlassen samen. De bekendste atlas was de Gemeente-Atlas van Nederland. De kaarten voor deze atlas tekende Kuyper in de jaren 1865-1870. Kuyper overleed in 's-Gravenhage 3 februari 1908.