Nieuwerkerk aan den IJssel

De oudste vermelding van Nieuwerkerk aan den IJssel zou dateren van 1282, wanneer graaf Floris V het leenrecht geeft aan Traveys van Moordrecht. Hieruit valt op te maken dat het gebied tussen Gouda en Kralingen (nu deelgemeente van Rotterdam) in de dertiende eeuw bewoond was en dat er een kerk stond. De naam is waarschijnlijk gekozen omdat er al een andere plaats aan de IJssel lag met een kerk en hieraan zijn naam ontleende: het huidige Ouderkerk aan den IJssel. Nieuwerkerk werd door de 's Gravenweg verbonden met Kralingen. De uitdrukking 'zo oud als de weg naar Kralingen' zou hierin zijn grondslag vinden.

Op het ontgonnen gebied werd akkerbouw en veeteelt bedreven. Aan het einde van de vijftiende eeuw werd de veengrond afgegraven voor turfwinning. Nieuwerkerk telde toen 60 haardsteden (huishoudens), waarvan eenderde in dermate omstandigheden verkeerde dat zij geen belasting kon betalen. In de zestiende eeuw werd de turfwinning geïntensiveerd. De turf diende als brandstof in de steenbakkerijen en werd ook verhandeld. Het uitbaggeren van het water had een verandering in het landschap tot gevolg: aan beide zijden van het oude dorp ontstonden twee watergebieden, die bovendien steeds dieper werden. Geen wonder dat Nieuwerkerk aan den IJssel nu op het laagste punt van Nederland ligt: 6,76 meter onder NAP.

In 1632 telde Nieuwerkerk 61 huishoudens. In het dorp werden verschillende bedrijven en ambachten uitgeoefend, er was een school en de reformatie was er zonder veel moeilijkheden doorgedrongen. Honderd jaar later, in 1732, was het aantal huishoudens gegroeid naar 300. Tussen 1825 en 1839 werd de Zuidplaspolder drooggelegd, later gevolgd door de Alexanderpolder. Het inwonersaantal steeg hierdoor al gauw naar 1700 en door de aanleg van een spoorlijn bleef dit getal stijgen. Na de Tweede Wereldoorlog groeide Nieuwerkerk uit tot een forensenstad. De wijken Oranjebuurt, Dorrestein, Zuidplas, Kleinpolder, Pakzoom en Esse werden gebouwd. Het centrum verschoof - voor zover dit nog niet was gebeurd - van het oude dorp naar het nieuwere gedeelte.

Nieuwerkerk aan den IJssel telde eind 2002 haar maximum van 22.380 inwoners en daarna liep het tot de gemeente in 2010 opging in de nieuwe gemeente Zuidplas telkenjare wat terug. De nieuwe gemeente heeft grote bouwambities.

Archieven:

Archief van het dorpsbestuur (gemeentebestuur), 1574 - 1813 (1860). Archiefcode 26.
Secretarie-archief, ca. 1813 - 1928 (1950). Archiefcode 32.
Secretarie-archief 1929-1975 (dossierarchief) Archiefcode 34.

Literatuur:

Nieuwerkerk aan den IJssel, in: A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden (Zaltbommel, 1978) dl 8, pp.143-144.
Adri den Boer, Van Cortland tot Zuidplaspolder (Nieuwerkerk aan den IJssel, 1981).
Arjan den Boer, Nieuwerkerk aan den IJssel in vroeger jaren (Hulst, 1993).
Ger Guijs en Dick Ladage, Nieuwerkerk aan den IJssel in woord en beeld (Nieuwerkerk aan den IJssel, 1989).
L. van Ollefen, De Nederlandsche stads- en dorpsbeschrijver (Amsterdam, 1793-1798, 6 dln). Deel 5.

Websites: