Hazerswoude in de negentiende eeuw volgens Van der Aa en volgens Kuyper
Het Aardrijkskundig Woordenboek van A.J. van der Aa en
de kaart van J. Kuyper geven samen een beeld van Hazerswoude
halverwege de negentiende eeuw. Het door Kuyper getekende gedeelte
van dat beeld geeft de negentiende eeuwse werkelijke situatie weer.
Voor sommige gemeenten geldt zelfs dat de grenzen sinds die tijd
vrijwel ongewijzigd zijn gebleven.
De beschrijving die Van der Aa geeft van de negentiende-eeuwse
situatie kunnen we eveneens beschouwen als correct. Dan kan niet
altijd gezegd worden van de historische gegevens die in de
beschrijvingen zijn opgenomen. De tekst moet daarom worden
beschouwd als de interpretatie van de negentiende-eeuwse
amateur-historicus. Voor een juist historisch overzicht is het
nodig ook andere bronnen te raadplegen.
Klik
hier voor nadere informatie over Van der Aa en Kuyper.
De tekst is, met aanpassing van de spelling, zoveel mogelijk in de
oorspronkelijke stijl overgenomen. Een enkele fout in de tekst is
stilzwijgend verbeterd. Aanvullingen en opmerkingen zijn tussen
haakjes met een n.b. opgenomen.
Deze gemeente bestaat uit de navolgende polders: de Hoornse-polder, de Oostbuurse-polder, de Rijnenburgse- en Smakker-polder, de Gemeenewegse-polder, de Nieuwe-Groenendijkse-polder, de Oude-Groenendijkse-polder, de Benter- Delf- of Generale- polder, de Droogmakerij, de Ambachts-polder, de Geere-polder, de Rietveldse-polder, de Boter-polder, en de Barre-polder. Zij bevat het dorp Hazerswoude; de Buurt aan de Rijndijk en enige verstrooid liggende huizen, beslaat, volgens het kadaster, een oppervlakte van 3.469 bunder, 91 vierkante roeden, 45 vierkante ellen, waaronder 3.463 bunder 3 vierkante roeden 88 vierkante ellen belastbaar land, en telt 350 huizen, 20 bewoonde en 3 onbewoonde molens.
Men heeft er 542 huisgezinnen uitmakende een bevolking van ruim 2.800 inwoners, die gedeeltelijk hun bestaan vinden in de veenderij, landbouw en veestapel, bestaande de grond hier ten deele uit veen en goede vette weilanden, die meest kleigronden zijn. Men heeft hier talrijke morgens van uitgeveend en daarna drooggemaakt land, alwaar in de zomer het voortreffelijkste graan en vlas geteeld wordt. Ook bestaat er een uitgebreide spinnerij, welke haar werk naar Rotterdam en elders ter markt voert; terwijl aan de andere zijde het uitgebaggerd veen voor de turf wederom een aanzienlijke waterplas vormt, die daarna, wanneer de grond geen goede brandstof meer levert, opnieuw wordt drooggemaakt. Mede leven enige door visserij en het kweken van elst; ook wordt hier gaas of kaasdoek gemaakt, dat genoegzaam door geheel Holland verzonden en gesleten wordt. Voorts heeft men er 2 scheepstimmerwerven; 2 aanzienlijke aardewerkfabrieken, dat tevens pannenbakkerijen zijn; 1 steenbakkerij; 1 leerlooierij; 1 houtzaag- en 2 korenmolens. Vroeger bestond hier een genootschap ter bereiding van vlas, doch dit is te niet.
De hervormden, die hier 1.600 in getal zijn, maken één gemeente uit, die tot de classis van Leiden, ring van Alphen, behoort, en door één predikant bediend wordt. Het beroep geschiedt door de kerkeraad. De remonstranten, die hier 70 in getal zijn, maken een gemeente uit, welke tot de derde klasse behoort. Vroeger was hier ook een gemeente van Vlaamse Doopsgezinden, de enige die ten plattenlande in Rijnland bestond. De rooms-katholieken, van welke men er ruim 1.100 aantreft, maken gedeeltelijk een statie uit en behoren gedeeltelijk tot de statie Hazerswoude aan de Rijndijk, en gedeeltelijk tot de statie Groenendijk. De 5 zich hier bevindende Israëlieten worden tot de ring-synagoge van Alphen gerekend.
Men telt in deze gemeente 3 scholen, als: één te Hazerswoude en één in de Buurt aan de Rijndijk, alsmede een instituut voor jongeheren, gezamenlijk gemiddeld door een getal van 290 leerlingen bezocht wordende.
In deze gemeente ligt ook een fraaie brug over de Rijn, in het jaar 1839 nieuw gebouwd, en door raderwerk bewogen of opgewonden wordende.
Vroeger lagen hier de oude adellijke hofsteden Rijnenburg en Stoopenburg, thans boerderijen.
Deze gemeente is een hoge heerlijkheid, waarmede Lodewijk van Montfoort, ten jare 1428 door Jacoba van Beijeren, gravin van Holland, verlijd werd. Door het overlijden van vrouwe Anna Hendrika van Wassenaar van Warmond, gekomen zijnde op Fran?ois Paulus Emilius graaf d'Oultremont, als in het huwelijk hebbende Maria Izabella van Beijeren van Schagen, gravin van Warfusé, is zij door hem, in het jaar 1730, verkocht, aan de douairière van wijlen heer Jakob van Wassenaar tot Duivenvoorde. Vervolgens is zij bezeten door de heer W. Baron Röell, van wie zij is gekomen aan de heer G. Visser van Hazerswoude, woonachtig te Amsterdam, die haar thans nog bezit.
Het dorp Hazerswoude, Haserswoude of Aduardswoude, bij verkorting veelal Hazersouw, bij de landlieden ook wel Hazarsou, en volgens oude brieven Aduaardswoude, ligt 21/2 uur zuidoost van Leiden, 2 uur zuidwest van Alphen.
Het is een zeer fraai en welbebouwd, zeer bevolkt en uitgestrekt dorp, dat reeds in het jaar 1284 bekend was en in het jaar 1327 een kerk had. Men ziet er veel deftige gebouwen en vindt er doorgaans welgestelde lieden. Het plagt op het laatst der zeventiende eeuw zo bloeiend te zijn, dat er op een kermis vijftig koebeesten behalve de kalveren en schapen werden geslacht.
De Hervormde kerk was vóór de Reformatie aan de heilige aartsengel Michaël toegewijd. De pastoor werd destijds door de commandeur van de St. Jansheren, te Haarlem, aangesteld. Het is een groot en luchtig gebouw en pronkt met een aanzienlijke toren, van een fraaie spits voorzien.
De Remonstrantse kerk is een klein gebouw van toren en orgel voorzien.
De Rooms-katholieke statie van Hazerswoude, welke tot het aartspriesterdom van Holland en Zeeland, dekenaat van Rijnland, behoort en door een pastoor bediend wordt, telt 300 communikanten. De kerk is aan de Heilige Engelenbewaarders toegewijd.
Men heeft hier een fraai armhuis, ook tot het opnemen van bestedelingen geschikt. Vroeger had men hier een alom bekend gesticht voor krankzinnigen, Nieuwenburg geheten, welk gebouw thans dient tot een Instituut voor jonge heren, dat 20 leerlingen telt.
De korenmolen van Rijndijk, bekend onder de naam van dikke of stenen molen, is beroemd als vroeger bewoond door de vermaarde schilder Rembrant van Rijn die hier vermoedelijk (n.b. dit vermoeden is onjuist) ook 15 Maart 1606 geboren was; hij overleed in 1664.
In het jaar 1356, of mogelijk ook vroeger, hebben die van Hazerswoude, met andere nabij gelegen dorpen, van Willem V, graaf van Holland, het voorrecht van uitwatering in de IJssel verkregen, en dus hadden hunne Heemraden ook deel in de kwijtschelding, welke hertog Albrecht deze dorpen vergunde, over een onrechte schouw in Waddinxveen. Van graaf Floris V verkregen zij, in het jaar 1248, een voorrecht, "dat alle huislieden, die land hadden in Aduartswoude, en buiten dat ambacht woonden, schot en bede met de inwoners zouden gelden van hunne landen, akker akkers gelijk." Hierover hebben naderhand die van Leiden twist gehad met die van Hazerswoude, doch de zaak verbleven zijnde aan hertog Albrecht, deed hij uitspraak, dat de poorters van Leiden zouden niet behoeven te gelden in het geld, dat de buren gaven tot hunne kerk aan de schout, en tot het gene in het ambacht werd verteerd. Die van Leiden, naderhand wederom onenig rakende over de schotgaarders, zo beval gemelde hertog, in het jaar 1384, dat de rekeningen over de schotgelden in Hazerswoude zoude geschieden ten overstaan van gemachtigden uit Leiden. Dit voorrecht wegens het schotgeld is aan die van Hazerswoude nog bevestigd door keizer Karel en zijn zoon koning Filips. Ook heeft het Hof van Holland, in het jaar 1640, hierover ten hunnen voordeel gevonnist tegen die van Leiden. Desniettegenstaande zijn er vele landen onder Hazerswoude, die de poorters van Leiden toebehoorden, lange tijd vrij van schotgeld gebleven, uit kracht van het onderscheid in de eerste uitspraak van hertog Albrecht gemaakt. Doch het kohier of gaarderboek van de onvrije landen, sedert veertig jaren vermist en verwaarloosd zijnde, zo werd, in het laatst der vorige eeuw, met toestemming van dijkgraaf en hoogheemraden van Rijnland, en zonder tegenkanting der ingelanden, het schot algemeen geheven van alle de landen in Hazersoude, morgen morgens gelijk.
In het jaar 1533 was hier een vergadering van wederdopers, welke jonker Pieter van den Brinkhorst, schout van de Beverwijk, aldaar euvelmoedig doodsloegen, maar deswege zwaar gestraft werden.
Op 8 september 1842 zijn te Hazerswoude het weeshuis en enige belendende gebouwen een prooi der vlammen geworden.
Het wapen der gemeente Hazerswoude is van goud, beladen met een smalle dwarsbalk van keel (rood), waarop drie sterren van goud.
HAZERSWOUDE (AMBACHTSPOLDER VAN), polder in Rijnland,
provincie Zuid-Holland, arrondissement Leiden, kanton Alphen,
gemeente Hazerswoude.
Deze polder beslaat, volgens het kadaster, een oppervlakte van
1.016 bunder, 92 vierkante roeden, 11 vierkante ellen en wordt door
1 molen van het overtollige water ontlast.
Deze polder beslaat, volgens het kadaster, een oppervlakte van 1.322 bunder 76 vierkante roeden 14 vierkante ellen.
HAZERSWOUDE AAN DE RIJNDIJK, buurt in Rijnland, provincie Zuid-Holland, arrondissement en 21/2 uur zuidoost van Leiden, kanton Alphen, gemeente Hazerswoude; De rooms-katholieken, die hier wonen, maken, met die van Koudekerk en een gedeelte van Alphen, de statie van Hazerswoude aan de Rijndijk of Koudekerk uit, die 1.100 communikanten telt, en door een pastoor en een kapellaan bediend wordt. De kerk is aan de Heilige Michaël toegewijd.
HAZERSWOUDSE EN HOOGEVEENSE POLDER (DROOGGEMAAKTE), polder
in Rijnland, provincie Zuid-Holland, gemeente Hazerswoude.
Deze polder beslaat, volgens het kadaster, een oppervlakte van
1.829 bunder 15 vierkante roeden.
HAZERSWOUDSE PLAS, voormalige waterplas, provincie
Zuid-Holland, zich onder de gemeente Hazerswoude, Benthuizen,
Noord-Waddinxveen, Hoogeveen, Zoeterwoude en Benthorn
uitstrekkende, en een oppervlakte van omtrent 4.280 morgen (ruim
3.640 bunder) uitmakende.
De gezegde zes gemeenten verzochten, in het midden van der vorige
eeuw, de vrijheid en vergunning tot het bedijken en droogmaken van
gemelde plas, hetwelk hun 12 Mei 1759 werd toegestaan, en waaruit
alzo onder andere de Gelderwoudse polder, de Drooggemaakte
Hazerswoudse en Hoogeveense polder, ontstaan zijn.
Literatuur:
- A.J. van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden 5 (Gorinchem 1844) 244-247.
