Alkemade in de negentiende eeuw volgens Van der Aa en volgens Kuyper
Het Aardrijkskundig Woordenboek van A.J. van der Aa en
de kaart van J. Kuyper geven samen een beeld van Alkemade
halverwege de negentiende eeuw. Het door Kuyper getekende gedeelte
van dat beeld geeft de negentiende eeuwse werkelijke situatie weer.
Voor sommige gemeenten geldt zelfs dat de grenzen sinds die tijd
vrijwel ongewijzigd zijn gebleven.
De beschrijving die Van der Aa geeft van de negentiende-eeuwse
situatie kunnen we eveneens beschouwen als correct. Dan kan niet
altijd gezegd worden van de historische gegevens die in de
beschrijvingen zijn opgenomen. De tekst moet daarom worden
beschouwd als de interpretatie van de negentiende-eeuwse
amateur-historicus. Voor een juist historisch overzicht is het
nodig ook andere bronnen te raadplegen.
Klik hier voor nadere informatie over
Van der Aa en Kuyper.
De tekst is, met aanpassing van de spelling, zoveel mogelijk in de
oorspronkelijke stijl overgenomen. Een enkele fout in de tekst is
stilzwijgend verbeterd. Aanvullingen en opmerkingen zijn tussen
haakjes met een n.b. opgenomen.
ALKEMADE, gemeente in Rijnland, provincie Zuid-Holland, arrondissement Leiden, kanton Woubrugge, palende noord aan het Haarlemmermeer en het Kagermeer, oost aan het Braassemermeer en de Wetering, die uit dat meer in het Haarlemmermeer loopt, zuid aan Woubrugge en Hoogmade, en west aan de Vrije- en Lage-Boekhorst. Zij bevat de dorpen Oude Wetering en de Kaag, de buurten Nieuwe-Wetering, Rijpwetering, Roelofarendsveen, Ade en een gedeelte van Lageland, dat gedeelte van Vrouwe Venne, dat vroeger onder Rijnsburg behoorde, de Veenderpolder, de Lijkerpolder, de Googerpolder, de Oud-Aasche-Polder, de Zevenhuizenpolder, de Aapolder, de Huigslooterpolder, de Jan Duikerspolder en de Buurtpolder. Het is een heerlijkheid, thans in eigendom behoorende aan Jonkheer J.E. de Mey van Alkemade te Rotterdam. Zij beslaat 3544 bunder, 84 vierkante roeden. en 34 vierkante ellen grond, en telt 360 huizen en ruim 3000 inwoners, die meest in de landbouw, veenderij en visserij hun bestaan vinden. Voorts heeft men er 1 korenmolen, 1 grutterij, 1 houtzaagmolen, 3 scheepstimmerwerven en 1 touwslagerij. Er zijn in deze gemeente 2 Hervormde kerken, 1 Rooms-katholieke kerk, 1 Jansenisten kerk, 1 Remonstrantse kerk en 5 scholen.
Na de Kerkhervorming was er gedurende een geruimen tijd, zoo min in geheel Alkemade, als in Hoogmade en Rijnsaterwoude een pastoor, zoodat er voor de R.K. kerk niet gepredikt, en geene sacramenten uitgedeeld werden, behalve dat er nu en dan, en vooral omtrent de voornaamste hoogtijden, de een of andere priester, uit Utrecht , Amsterdam of Leiden, door de kerkelijke overheid derwaarts werd gezonden. Als er geen priesters bij de hand waren, dan stelden eenigen der vroomste en best onderrigte leken, op de heilige dagen en zondagen een kruisbeeld ten toon, ontstaken een waskaars en lazen eenige gedrukte sermoenen of katechisatien aan de vergaderde dorpelingen voor.
Dit duurde zoo voort tot op het midden der 17de eeuw, toen Antonij van der Plaat, die 17 Augustus 1678 overleden is, naar de heerlijkheid Alkemade gezonden werd, waar hij de heer Medemblik, pastoor te Leiden, als kapellaan behulpzaam was, maar korte tijd daarna zelf pastoor over deze geheele, nagenoeg herderlooze streek, geworden, heeft hij daar een kerkje (vermoedelijk dat van Oud-Aa) doen bouwen, hetwelk het eerste was, dat na de Hervorming ten platten lande, ten dienste der Rooms-katholieken gesticht is. Terwijl hij nog leefde is deze grote en wijduitgebreide pastorij van Alkemade in vier pastorijen verdeeld, zijnde: Hoogmade, Rijnsaterwoude, Oud-Aa - en Rijpwetering en Roelofarendsveen, blijvende hij zelf die van Oud-Aa- en Rijpwetering bedienen.
De ingezetenen dezer heerlijkheid genoten voorheen vrijdom, niet alleen van de graaflijkheids tollen, maar ook van de Wassenaarschen tol; mits zij een rond jaar onder dit rechtsgebied gewoond hadden, wanneer hun, die het nodig hadden, door de baljuw van Alkemade een vrijbrief gegeven werd, die alle jaren vernieuwd moest worden.
Het wapen van Alkemade is van zilver, beladen met een leeuw van sabel, gekroond en getongd van goud (vastgesteld 24 juli 1816). Dit is het familiewapen van het geslacht Van Alkemade.
Literartuur:
- A.J. van der Aa, Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden 2 (Gorinchem 1840) 280-281.
