Alkemade aan het einde van de achttiende eeuw volgens Van Ollefen en Brouwer
Lieve van Ollefen werd geboren in Amsterdam op 13 oktober 1749. Van Ollefen was een bekend broodschrijver die veel geschreven heeft in opdracht van uitgevers en boekverkopers. Hierdoor heeft hij een zeer uiteenlopende productie gehad. Zo schreef hij als poëzie bijvoorbeeld het in 1784 verschenen De wereld is geen tranendal in vier zangen. Daarin werd betoogd dat een vroom christen op aarde veel genieten mag. De Synode van Amsterdam veroordeelde het stuk als "hoogst schandelijk". Hij schreef werken met een pedagogische bedoeling en vervaardigde stukken voor het toneel, soms met een politieke strekking, zoals Het revolutionaire huishouden, in mei 1798 toen hij gevangen zat. Het handelde over de emancipatie der vrouw. Zijn bekendste werk is het met R. Bakker uitgegeven De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver. Hoe de werkverdeling tussen Bakker en Van Ollefen is geweest, is niet duidelijk.
Van Van Ollefen wordt gezegd dat hij een veelzijdig man was, maar iemand "bij wie de diepte gewoonlijk in de breedte verloren ging". Hij overleed in het werkhuis in zijn geboorteplaats op 16 juni 1816.
De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver verscheen tussen 1791 en 1811. Het werd uitgegeven door H.A. Banse in de Stilsteeg in Amsterdam. Het werk bestaat uit verschillende delen. Deel VIII beschrijft de dorpen in Rijnland. Het titelblad van dit deel vermeldt als auteur alleen Rs. Bakker. Een heruitgave van het werk verscheen in 1976 bij de Europese Bibliotheek in Zaltbommel.
De bekende ovale gravures voor De Nederlandsche stad- en dorpbeschrijver werden gemaakt door Anna Catharina Brouwer. Van haar is weinig bekend. Waarschijnlijk was zij een dochter van Cornelis Brouwer, die in Amsterdam plaatsnijder was. Hij graveerde boekillustraties, portretten en historieprenten. Anna Brouwer maakte de gravures in de periode 1793-1801. De gedichtjes onder de gravures zijn waarschijnlijk van de hand van Van Ollefen.
Bron: Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek II (Leiden 1912) 257, 259; en VIII (Leiden 1930) 1236.
Anna Brouwer heeft met haar graveerpen de achttiende-eeuwse werkelijkheid nauwkeurig weergegeven. Datzelfde geldt waarschijnlijk voor de door Van Ollefen gemaakte beschrijvingen van de situatie van dat moment in de dorpen. Dit kan niet altijd gezegd worden van de historische gegevens die in de beschrijvingen zijn opgenomen. Voor een meer correcte historisch beschrijving is het daarom nodig ook andere bronnen te raadplegen.
In onderstaande transcriptie is de oorspronkelijke stijl ongewijzigd. Opmerkingen over het geschrevene zijn tussen haakjes met een n.b. opgenomen.
DE HOOGE EN VRIJE HEERLIJKHEID VAN ALKEMADE, WAARIN DE DORPEN OUDE WETERING EN DE KAAG
Deze Heerlykheid werd verdeeld in de Oude Wetering, Nieuwe Wetering, Ryp Wetering, Roelofs Arends Veen, Oud Ade, het Laage Land, en de Kaag en is voorts geene der minste in deze Oord gevonden werdende. Om onze Lezers dit des te duidelyker te doen zien zullen wy onze Beschrijving eerst algemeen maaken en daarna van ieder Dorp of Buurt afzonderlyk spreeken.
De gemeene LIGGING
is dan in de Heemraadschappe van Rhynland, ten Noorden van de Leydsche- en Kaager-Meeren, ten Oosten aan de Brazemer-Meer, ten Zuiden aan de Heerlykheeden van Esselykerwoude en Hoogmade en ten Westen aan die van Warmond en de Boekhorsten, zo dat de Noord en Oostzyde geheel aan het Water en de Oostzyde aan het Vaste Land verbonden is, hoewel het Dorp de Kaag in deeze gemeene Ligging begreepen, geheel en al daar van afgezonderd is, zo als wy nader op zyn plaats zullen aantoonen.
De NAAMSOORSPRONG
daaromtrent vinden wy gemeld: hetgeen wy ook in de Taalkundige aantekeningen van B. Huidecooper op Melis Stooke vinden opgetekend; dat het woord Mae, Mat, Made, Maade enz. niet anders betekend dan een Strook Land een Vlak Land ook wel een Gemeen Land: dat het woord Alk of Alke afdaalt van Elk of Elke, dat dus de woorden Alke of Made zamen gevoegt Elke Made betekenende een gemeen aan niemand toebehoorend Land, en dus een algemeen Land, een Land aan elk zonder onderscheid behoorende aanduidt: en dit komt ons zeer aanneemlyk voor, om dat wy weeten dat Hoogmade niet anders dan Hoogland betekend; en alzo zal de Spelling des tyds, Elke tot Alke hebben veranderd, en de Heeren die daarna deeze Grond tot hun Eigendom bekwaame, - haar Geslacht-Naam Alkemade daar van genoomen hebben, zo als ons reeds in den Jaare 1320, eene Hendrik van Alkemade voorkomt die wy als de eerste van die Naam uit Poelgeest afkomstige zynde, vinden aageteekend.
STICHTING EN GROOTTE
Uit de Ligging naast aan Warmond vind men veel grond om te gelooven dat den ouderdom zeer hoog is, dan de tyd, en door wien Gestigt is onbekend. De Grootte aangaande zo steld van Leeuwen Constume van Rhynland een groote van 2560 Morgen 233 Roeden: het Geapprobeerde Reglement voor Rhynland van dato 10 February 1796 heeft 2390 Morgen 133 Roeden, on oude Manuscript heeft 2609 Morgen 133 Roeden, en bepaald den opbrengst aan Verponding te zyn: een somma van 9758 Ponden 2 Schellingen 7 Deniers, den Tegenwoordige Staat van Holland teekend wel dezelve groote aan, dan voegt er by, dat om reeden de Meer van tyd tot tyd van deze grootte veel afspoelden, de Staaten van Holland op den 2 Augustus 1729 een tamelyke afslag van Verponding aan deze Heerlykheid verleend hebben. Een groot gedeelte dezer Gronden zyn Veenen, zo als dan ook reeds vroeg alhier reeds sterk verveend is, en zulks nog aanhoudend gedaan word, zynde reeds in den Jaare 1711 de Googer Polder geheel droog gemaakt, zo als hier meede nog meer andere Droogmakeryen gevonden worden. Alle de verdere Gronden zyn meestal beste Weylanden en Thuinen, zo dat hier thans veele vrugtdragende gronden gevonden worden. De beide genoemde Dorpen, en de Buurten, waaren op de oude Lyst der Verponding op 407 Huzen aangeteekend. In den Jaare 1732 was dit getal 493 Huyzen en 4 Koorenmoolens, dan volgens een nadere telling bleek hetzelve te zyn 505 Huyzen, welk getal wy aldus verdeelt vinden, naamlyk voor de Oude Wetering 107 Huyzen - Googer Polder 13 - Roelof-Aartgens-Veen 113 - Ryp-Wetering 68 - Oud Aa of Ade 27 - Meerhuyzen 2 - Koppoelderbon 4 - Lageland 16 - Zevenhuizen 7 - Nieuw Sloot 7 - de Kaag 82 - Lyne-gas-Sloten 6 - Kieypoel 11 - Nieuwe Weetering 38 - Jan Duykers Polder 4 - te zamen 505 Huyzen. Het getal der Inwooners in den Jaare 1795 en 1798 was 2776 Zielen waaruit blijkt dat de Grootte van deeze Heerlykheid vry aanzienlyk is.
Het WAAPEN
van Alkemade is een Zilver Schild, waarop een zwarte klimmende Leeuw, met Goud geharnasseert, afgebeelt is.
KERKELIJKE EN GODSDIENSTIGE GEBOUWEN
Voor de Gereformeerde Gemeenten werden hier thans twee Kerken gevonden, naamlyk een in de Oude Wetering en een in de Kaag. In eerstgemelde plaats is ook een Remonstranten Kerk, en te Roelof-Aartgens-veen, zo wel als in de Rypweetering, werd een Roomsche Kerk gevonden. Voorts vind men tevens de nodige Schoolen in de Heerlykheid aangeleegen. (waarvan straks nader)
WAERELDLIJKE GEBOUWEN
Onder dit Artiekelen brengen wy het Rechthuis van Alkemade; hetzelve werd gevonden in den Dorpen van Oude Wetering en is een zeer aanzienlyke Huizinge, waarvan een gedeelte tot een sterke Gevangenis ingericht is. Men vind op dit zelve Dorp de Waag van Alkemade.
Aan de kant der Leydsche Meer, vind men op gemelde Dorp een houten Vuurbaak, die allen nachten voor de Scheepvaarende brandende werd gehouden; zynde in maniere gemaakt als op de afbeelding van dit Dorp voor deze Beschryving te zien is.
Omtrent de KERKELIJKE REGEERING
zullen wy by ieder plaats afzonderlyk spreeken.
Betreffende de WAERELDLIJKE REGEERING
zo kunnen wy zeggen dat de geheele Heerlykheid van Alkemade, onder een en dezelfde Heer behoord. Hebbende voort Hooge, Laage en Middelmatige jurisdictie veele Jaaren was het een Eigendom van Woude en Warmond; daarna van den Huize van Wassenaar, aan welke Geslacht dezelve thans nog behoord, zynde den Baron van Wassenaar Vryheer der Heerlykheid. De Hooge of Crimineele Justitie werd uitgeoefend door den Balluw en welgebooren Mannen van Alkemade geadsisteerd door een Secretaris. Met het Water of Heemrecht behoort Alkemade onder Heemraaden van Rhynland, alwaar zy beschreeven is, by het eerste quartier Hoofdplaats Leyderdorp. De civiele Regeering werd te zamen gesteld uit den Schout en Municipaliteit: voorts uit den Schout en Schepenen, met derzelver onderhoorige Collegien en Bediendens.
VOORRECHTEN OF VERPLICHTINGEN
Daar onder kunnen wy aanteekenen, dat wyl de Gereformeerde Gemeentens van Oude en Nieuwe Wetering, zedert de Reformatie verpligt wierden te Leymuiden te Kerk te gaan (voor den tyd te Rhynzaterwoude behoord hebbende) aan haar in den Jaare 1648 een eigen Predicant wierd vergunt, met een Tractement van 100 Guldens voor Huishuur boven deszelfs Jaargeld, en wel om reden dat er in de Oude Wetering geen Pastorye meer gevonden wierd: dan evenwel bleef de gemeenten verpligt om in de lasten van de Kerk te Leymuiden, in ieder 100 Guldens, 30 voor hun Aandeel te betaalen, waarom ook altyd een Kerkmeester uit de Wetering mede op Leymuiden zitting heeft, en de Rekening des Kerks, zo lang de Kerk nog niet van den Staat gescheiden was; altoos ten overstaan van den Schout van Alkemade moest gedaan worden.
Daar de Inwoonders van de Kaag, Parochiaanen van Sassenheim waren, zo wierd aan dezelve by Resolutie van Gecommitteerde Raaden van dato 12 Mey 1608 wel toegestaan, om een eigen Predicant te hebben, dog onder deze mits dat zy de Kerk van Sassenheim in geenerlei opzichten is deszelfs voordeelen en Inkomsten mogen verminderen en dus ook haare Dooden aldaar moesten blyven begraaven, en de Kerk helpen onerhouden, om welke reden men ook altoos een Kerkmeester van de Kaag daar tegenwoordig vind, op de Rekening almede ten overstaan van den Schout van Alkemade plagt gedaan te worden.
De Gereformeerden van Roelof-Aartgens veen en Rypweetering voorheen te Rhynzaterwoude Kerklyk behoord hebbende, zyn nu by die van Oudewetering ingelyft; de Inwoonders der onderscheidene Godsdiensten van deze Plaats zyn egter verpligt haare Dooden op het eerste Dorp te doen begraaven, even als ten opzichten van die van de Kaag, omtrent Sassenheim plaats heeft. Voorts moeten zy 2 derde in het onderhoud van de Kerk, de Pastorye en de Kosterswooning voor hun aandeel draagen.
Tot den Jaare 1795 stond de Ap- of Improbatie der Predicanten, alsmede de aanstelling van Balluw, Schout, Secretaris, welgebooren Mannen, Schepenen en verder Ambtenaars van crimineele of civiele Justitie, nevens het Schoolmeesters en alle overige Amten ter begeeving van den Vryheer der Heerlykheid. De ingezetenen hadden van ouds den Vrydom van alle Graaflyke en Wassenaarsche Tollen, mits aldaar een Jaar lang gewoond te hebben en alle Jaaren door den Balluw de Tolbrieven wierden vernieuwd; dan deze Tollen vernietigt zynde, zo is het vernieuwen van die brieven thans onnodig geworden.
Al hetgeen wy dus tot hier toe hebben gemeld, agten wy nodig vooraf te moeten aanteekenen. Thans zullen wy nu overgaan met de byzondere Dorpen en Buurten, by het begin van deze onze beschryving genoemd, afzonderlyk te beschouwen, en wel in de eerste plaats beginnen met de Beschryving van
HET DORP OUDE WETERING
waarvan de Ligging gevonden word, in de Heerlykheeid van Alkemade. De kerk rekend men op een afstand van 6158 Roeden van de Stad Leyden, 450 van de Brazemer-Meer en 768 van Rhynzaterwoude. Het Dorp legt wyders ten Noorden de Leydsche Meer, welke langs het Dorp stroomt, en aldaar een groote passagie van en na Amsteldam, Haarlem en Noord-Holland niet alleen, maar ook van en na Gelderland, Overyssel, Zeeland, Braband, Vlaanderen en Keulen veroorzaakt, hetgeen dus een zeer groote levendigheid en veel tot den welvaart van het Dorp aanbrengt. Ten Oosten legt hetzelve aan den zo evengenoemde Brazemer-Meer en de Wetering denwelke in de Leydsche-Meer gaat. De gelegenheid te Water is dus zeer schoon, dog die te Land is veel minder, en niet wel te beryden, zelfs word er tusschen de Does en de Zyl tot aan deeze plaats, geheel geene Ryweg gevonden.
De NAAMSOORSPRONG
van dit Dorp moet men alleen zoeken, in deszelf Ligging aan de Wetering, (eigentlyk Watering) de welke uit de Brazemer Meer na de Leydsche Meer stroomt, en die als de oudste van alle de overige Weteringen in dit Oord bekend is.
STICHTING EN GROOTTE
Wegens het eerste kunnen wy niets anders zeggen dan alleen dat het Dorp en aanhooren 't zedert de alhier gedaane bedyking zyn begin en Oorsprong genoomen heeft.
Betreffende de Grootte haarer Landen, daaromtrent is by de voorens opgegeevene algemeene Grootte reeds melding gedaan, werdende zulks overigens niet byzonder aangeteekend. Het getal der tot dit Dorp behoorende Gebouwen en Huizen, begroot men volgens de jongste opgaave op 107. Het Dorp bestaat uit een wel bebouwde streek Huizen, die alle in een goede order en smaak zyn betimmerd en door haare ligging kort aan de Meer, een aller aaangenaamst uitzicht hebben.
Nog maar voor weinig jaaren wierden overal op het Dorp Lamptaars gesteld, dog daar men oordeelde dat dezelve by nacht dikwerf de Schippers ten opzichte der Vuurbaak misleiden, heeft men ze wederom weggenoomen. Het getal der Inwoonderden van dit Dorp en deszelfs onderhoorige Polders, bedroeg in den Jaare 1795 en 1798 493 Zielen.
Het WAPEN
is even hetzelfde als dat van de gemelde Heerlykheid; zynde een Zilver Schild, op hetwelk een staande zwarte Leeuw met Goud geharnasseerd afgebeeld.
KERKELIJKE EN GODSDIENSTIGE GEBOUWEN
Volgens van Rhyn, Oudheeden van Rhynland, zo schynt hier geen Parochie Kerk, maar wel een Kapel te zyn geweest, derwelke onder Rhynzaterwoude behoorde, zedert de Reformatie was hier geen vaste Pastoor, nu en dan op Hoogtyden of anderzints kwam er wel eens een Priester om den dienst te verrigten, en des Zondags of op Heilige dagen wierd er door een der Leden in eeen daartoe geschik particulier Vertrek of Kamer, een Kruis-beeld ten toon gesteld en door denzelven uit een of ander Boek een Predicatie of ander stichtelyk stuk voorgeleezen.
Na de Reformatie wierd deeze Gemeenten met die van Leymuiden gecombineerd: zo als voorens reeds gezien is. Daarna en wel in den Jaare 1648 bekwam dezelve eerst op zig zelfs een eigen Predicant.
De Kerk der Gereformeerde is niet groot maar een net vierkant Gebouw, in alles tot den Predikdienst zeer wel geordonneert, op dezelve staat een spits Toorentje, met Uur- en Klokwerk. Het Kerkhof werd zo wel als het Dorp School zeer goed onderhouden. Een Pastorye werd hier niet gevonden, zo als wy voorens reeds hebben aangetoond.
De Remonstrantsche Gemeenten heeft hier mede een goed Kerkgebouw, aan hetwelke de Wooning van den Predicant annex gebouwd is.
WAERELDLIJKE GEBOUWEN
Zyn hier geene andere dan het reeds genoemde Rechthuis, de Waag en het Baaken.
KERKELIJKE REGEERING
Die der Gereformeerde bestaat, uit een Predicant 2 Ouderlingen en 2 Diaconen. Zynde als Predicant der Gemeenten 't zedert den Jaare 1782 beroepen, den Eerwaarden Philippus Specht, behoorende onder de Classis van Woerden en Over-Rhynland. Voor die der Remonstranten uit den Predicant en Kerkenraaden. Wordende beide de Kerken, ieder door haar byzondere Kerkmeesteren in behoorlyke order gehouden. De Roomsgezinden Inwoonderen behooren Kerkelyk onder die van Ryp Wetering.
WAERELDLIJKE REGEERING
Daaromtrent hebben wy reeds alles gezegd: alleenlyk zoude men hier nog kunnen byvoegen dat de Regeerings Leeden, zo wel uit de Bewooners van andere nabuurige Dorpen als uit deze plaats zelve gekoozen kunnen worden.
BEEZIGHEDEN
Deze zyn voornaamlyk den Landbouw: voorts Thuinderye, Handwerken van allerlei slag, Scheepstimmer-Werven, Zeylmakerijen en Winkels waar men alle Waaren zo voor het daaglyksch bestaan als voor de Scheepvaart benodigd te koop kan krygen.
Tot de GESCHIEDENISSEN
kunnen wy niet anders brengen, dan dat het woeden des Meers menigmaal het Dorp in een akelige toestand gebragt heeft.
BIJZONDERHEDEN
zyn hier geene aantetekenen dan de aangenaame Legging des Dorps zelve.
De REISGELEEGENHEEDEN
zyn behalve de hier voorby vaarende Scheepen, die naar alle de voorens genoemde Plaatsen gaan; daagelyks nog met de Dorpschuiten op Amsteldam en Weekelyks op Leyden en terug.
HERBERGEN EN LOGEMENTEN
worden er hier verscheide gevonden, dog waarvan ons geen by naame genoemd zyn.
DE NIEUWE WETERING
Geleegen in Alkemade tusschen de Lyker Polder en Googer Polder: dezelve is geen Kerkdorp, maar alleen een Buurt, dezen naam draagende, om dat de Wetering of Watering aan welke dezelve legt, en die haaren loop in de Leydsche Meer heeft laater dan de Oude Wetering aangelegd is. De grootte der Morgentaalen is reeds by de gemeene opgave gedaan.
Men vind verders voor deze Buurt 38 Huisen aangetekend, nevens een getal van 308 Zielen met de Polders daar onder behoorende begrepen. Kerkelyk behoorende de Gereformeede in de Oude Wetering en de Roomsgezinden in de Ryp-Wetering. Met de Regeering behoort deze Buurt onder Alkemade. Voorts zyn de Bezigheden of middelen van bestaan, evens als die onder Oude Wetering zyn opgegeeven.
DE RIJPWETERING
Is almeede een Buurt onder Alkemade geleegen, liggende Westwaarts der genoemde Nieuwe Weetering en Roelof-Aartgens Veen, bepalende zig met de watering tegens Heer Jacobs-Woude, en loopende vervolgens met dezelve watering in de Leydsche en Kaager Meeren.
De reden waarom men dezelve Rypwetering noemd is onbekend, denkelyk egter heeft zulks plaats, om dat die Wetering door eenen Ryp genaamd geschooten of gemaakt is.
Men vindt voor dezelve 68 Huizen en met deszelfs Polders 581
Zielen aangeteekend.
De Gereformeerde behooren Kerkelyk onder die van de Oude
Wetering.
De Roomsche Gemeenten behoorden voorheen Kerkelyk onder Rhyn -Zaterwoude, den onder den dienst van den Eerwaarde Anthony van der Plaat, een Godvrugtig Priester van Leyden geboortig, waar van men verhaald, dat denzelve eens een zekeren schoenmaaker Louwerens genaamd, een man van een berucht goddeloos gedrag, niet alleen tot een uitmuntend Vroom man gemaakt, maar hem ook in de Grieksche en Hebreeuwsche Taalen grondig onderwezen heeft, onder den dienst van dezen Godvrugtigen Man dan, wierd er in de Polder de Aa ook Oud Ade genaamd, onder deze Buurt behoorende een Roomsche Kerk gesticht, die dan ook thans nog in een goede en geschikte order van alles ter gewoone Godsdienst oeffening benodigd voorzien, gevonden word, met de huizinge en Thuin ten gebruike van den Pastoor aan denzelve annex gebouwd. Den genoemden van der Plaat vinden wy als den eersten Pastoor by deze Gemeenten aangetekend, by welke hy ook zyn leven eindigde, stervende aldaar op den 17 Aug. des Jaars 1678 in een zeer hoogen Ouderdom. Thans werd den dienst te Oud Ade en Rypwetering by de Roomsche Gemeente waargenoomen door den Eerw. Petrus Holleman welke in den Jaare 1768 daartoe beroepen werd. Men vind te Ryp-wetering een zeer goed Dorps-School.
Voor het overige wyzen wy den Lezer na de Beschryving van de Oude Wetering, waar alle het overige, ook op deze Buurt kan toegepast worden.
HET LAAGE LAND
Is een Polder aan de Rypwetering leggende van welke niets byzonders aan te merken is.
Men vind voor dezelve en Oude Ade zamen 43 Huizen en met deszelfs aanhooren 227 Zielen opgetekend. De Gereformeerde alhier woonachtig behoorende onder Oude Wetering, dog de Roomsche gaan in deze Polder te Kerk. (men zie voorts onze Beschryving van Oude Wetering).
ROELOF-AARTGENS-VEEN
Dit is een van ouds vermaarde Buurt, welke schoon geen eigentlyk Kerk Dorp zynde, nog thans meer bewoond werd dan de Oude Wetering hetwelk een zodanig Dorp is.
Deszelfs LIGGING
Is niet verre van de Brazemer Meer aan een Inham het Paddegat genaamd, door het welke alle Koopmanschappen en Goederen af- en aangevoerd kunnen worden.
Den NAAMSOORSPRONG
Leid men af van eenen Roelof Aarendsz. die deze Polder bedykt heeft. En wyl voorts de Gronden hier meest alle Veenen zyn, zo is hetzelve van den beginne af met den bovengemelde Naam genoemd worden.
Omtrent de STICHTING EN GROOTTE
vind men wat het eerste aanbelangd: geene melding gemaakt. De Grootte werd bepaald, op omtrent 300 Morgen, dewelken allen gebruikt worden tot het teelen en voortbregen van Groenten en Fruiten. Het getal der Huisen begroot men op 113 en dat der Inwoonders met anderen daar onder behoorende Polders op 956. De Huisen die men hier vind zyn alle uitsteekend zindelyk, voor dezelve legt tusschen den weg en den voorgrond der Huizen een Sloot langs welke een Hegge van Pal, Taxi of Augusterum geplant is, die zeer netjes geschooren zynde, overal met allerlei Figuuren, naar de Smaak der Inwoonders, zo van Gediertens als anderszins, zelfs ook uit de geschiedenis van het Leyden van J.C. uitgeknipt is en hetwelk zeker byzonder voor de Inwooners zelve een zeer aardige vertooning geeft.
Het WAAPEN
Is even hetzelfde als dat van Alkemade.
Omtrent de KERKEN EN GODSDIENSTIGE GEBOUWEN
kan men wat de Gereformeerde betreffe, gevoeglyk nazien dat geen, hetwelk wy dienaangaande onder Alkemade in het gemeen gezegd hebben Van ouds was hier een Kapel toegeweid aan St. Pieters-banden, dan dezelve voor een reeks van Jaaren weggebrooken zynde, vind men nu daar ter plaatsen het Buurt-School aangelegd. Na de Reformatie moesten de Bewoonders zig na Rhynzater-woude ter Kerk begeeven, dan almede onder den Dienst van den voorensgenoemde Eerw. van der Plaat, wierd hier een Roomsche Kerk gesticht, welke het allereerste bedient wierd, door den Eerw. Francois van Berkel, die op den 11 May des Jaars 1678 alhier aan de Steen overleeden is. Deze Kerk nu, daarna aan de zogenaamde Jansenisten overgegaan zynde, trof het ongeluk van voor ruim 20 Jaaren geleeden, geheel af te branden, na welk voorval dezelve weder spoedig herbouwd wierd en weder aan de Roomsche Gemeente overging, werdende thans nog als een schoon Kerkgebouw en Pastory aangetroffen. Den tegenwoordige Pastoor in den Eerw. Joan Baptist Muyzers, die alhier zedert den Jaare 1783 den Kerkdienst waargenoomen heeft. Wegens de Waereldlyke Gebouwen, Regeeringen of Voorrechten niets aan te merken vallende, gaan wy over met iets te zeggen.
Omtrent de BEZIGHEEDEN
Deze zyn hier veele en voordelig de Boerderyen, Thuinderyen en Boomkweekeryen zyn wel de voornaamste Artikelen, die het Hoofdbestaan uitmaken. Doch wyders vinden ook zommige Inwoonderen hunne voordeelen in het bewerken van de Mist voor de Landen, die veelal uit niets anders dan Kroost bestaat het welk door hun uit de Slooten werd opgevist, en als dan op Staale ter rottinge nederlegd aldus tot goed soort van Mist bereid word: op welke zeer lekkere en malsche Peul Vruchten en Boonen groeyen. Het vervoeren der alhier voortgebracgt wordende Groentens, geeft meede aan verscheide Inwooners een matig bestaan, zo wel als de onderscheidenen Winkels en Handwerken die men hier vind en geoeffend worden.
De buurt heeft voorts de naam van onder haare ingezetene veele te tellen die zeer gegoed zyn.
Onder de BIJZONDERHEEDEN
Zoude men de zindelyke Huizen, de Thuinen en de Roomsche Kerk kunnen opgeeven.
REISGELEGENDHEEDEN
Daaglyks Vaaren van hier 2, 3 ja zomtys meer Kaag-Schuiten op Amsteldam.
HET DORP DE KAAG
Werd gevonden in de volgende LIGGING
Naamlyk in de Heerlykheid van Alkemade, zynde een Eiland ten Zuidwesten van de Kaager-Meer, ten Noord-Oosten van de Eimar en Dieper Poelen, en ten Zuiden aan de Kiever Poel, zo dat men volstrekt niet dan te Water het Dorp geraaken kan.
Den NAAMSOORSPRONG
daarvan kan men zeggen dat dezelve van niet anders afkomstig is, dan van de menigte van Kaagscheepen, die alhier van en naar verscheiden Plaatsen gaan en komen voortgesprooten is. By van Rhyn leest men dan het voorheen de Mond der Hel wierd genoemd, om reden dat de Inwoonderen alhier over het algemeen goddeloose menschen waren.
STICHTING EN GROOTTE
Omtrent het eerste is hier niets meer op te geven, als wy voorens reeds gemeld hebbem. Afzonderlyk werd egter voor dit Dorp een getal van 82 Huizen en daarby 211 Zielen aangetekend. Van den Huizen valt niets byzonders aan teteekenen.
Het WAPEN
is buiten het algemeene Wapen van Alkemade, voor dit Dorp op zig zelfs: een Zilver Schild op het welke een Kaag-schip met roode Zeilen en Fok, en agter opeen Vlaggetje is afgebeeld.
KERKEN EN GODSDIENSTIGE GEBOUWEN
Op het Dorp de Kaag heeft reeds vroeg een Kerk aanweezig geweest, die onder de Parochie van Warmond behoorde. In de eersten dage na de Reformatie heeft den Pastoor van Hoogmade aldaar des Voormiddags den dienst by de Roomschgezinden en des Namiddags by de Gereformeerde aan de Kaag. De Gereformeerden wierden egter daarna ingelyft by die van Sassenheym, en daarna een eigen Predicant ontvangende, wierd de bovengenoemde Kapel voor hunne Godsdienstoefeningen ingericht. Door de lengte des tyds en des Kerks hoogen ouderdom wierd dezelve zeer bouwvallig, waarom aan den Kerken Raaden in den Jaaren 1797 en 1798 het doen van een Collecte wierd toegestaan door verscheiden Plaatsen van Holland. Voor welke men de Kerk gerepareerd en verder hersteld heeft. Dit Kerkgebouw is niet zeer groot, dog tot deszelfs oogmerk zeer geschikt met een opgaande spitze Tooren met Klok en Uurwerk voorzien. De Wooning van den Predicant en het Schoolhuis zyn mede volgdoende Gebouwen.
WAERELDLIJKE GEBOUWEN
werden hier geene gevonden.
KERKELIJKE REGEERING
Deze bestaat uit den Predicant, behoorende tot de Classis van Leyden en Neder-Rhynland, met nog 2 Ouderlingen 2 Diaconen. Tot Predicant wierd alhier op den 10 July 1799 van Oosterleck in Noord-Holland beroepen den Eerw. R. Schouten werdende op den 20 October deszelven Jaars bevestigd. De Roomschgezinden Ingezeetenen behooren Kerkelyk op Sassenhyem. Van Waereldlyke Regeering of Voorrechten hier niets bijzonders aanteteekenen vallende gaan wy over tot het Artikel:
BEZIGHEEDEN
Dezelve waren hier voorheen meer dan nu: men vond hier in vroeger tyden minsten 50 Schippers woonachtig, die met hunne Vaartuigen en Schepen langs de Maas, de Waal en Rhyn allerlei Koopmanschappen tot boven de Graaf en Nimwegen voeren, dan deze zyn thans tot op een zeer klein getal vermindert. De overige Inwoonders geneeren zich meest alle uit de Voordeelen welke het Visschen in de Meer hun aanbrengt.
Onder de GESCHIEDENISSEN
Brengen wy dat in den Jaare 1683 van de Stad Leyden af tot de Meer toe een Trekvaart is aangelegd geworden, van welk aanleg door de Regeering van gemeelde Stad een fraaie Medaille ter gedachtenisse vervaardigd is.
REISGELEGENDHEEDEN
's Weekelyksch Vaard van hier een Schuit op Leyden en terug. Voorts kan men daaglyksch van het Dorp vertrekken met die Vaartuigen, welke geduurig op Koopmanschap vaaren: aan de zyde van Sassenheym werd ook een overvaard gevonden.
HERBERGEN EN LOGEMENTEN
Zyn er hier verscheidene hoe wel geen voornaame; in de Winter tyd hebben dezelve het meeste bezoek van Schaatzeryders, door dien het hier de gewoonten is, dat men aan hen die het eerste op Schaatze over de Meer tot het Dorp komt, vry Wyn gelag geeft.
