Marrichgen Ariens (ca. 1521 - 1591), de ‘Heks van Schoonhoven’
'Ende schepenen (…) condemneeren den voorn. gevangen gebrocht te worden ter plaetse dair men gewoonlick is crimineele justicie te doen, ende aldair geworcht zynde voorts in den viere verbrant te worden tot stoff.'
Zo luidde op 18 december 1591 het vonnis van de rechtbank van Schoonhoven over de zaak Marrichgen Ariensdochter. De 70 jaar oude vrouw werd waarschijnlijk nog dezelfde dag ter dood gebracht. Haar schamele bezittingen vielen toe aan de overheid. Marrichgen heeft hiermee de twijfelachtige eer als de eerste (en laatste) heks van Schoonhoven de boeken in te gaan. Zij was een van de ca. 155 personen die in de zestiende en zeventiende eeuw in de Nederlanden als heks werden vervolgd.
Marrichgen was niet de laatste heks die in de Nederlanden ter dood werd gebracht. Wel waren de vervolgingen in de Nederlanden niet zo hevig als in andere Europese landen. Er werden hier geen uitgebreide jachten georganiseerd en er rolden geen vurige traktaten van de pers. De vroegmoderne mens geloofde wel degelijk in hekserij en magie, maar de vervolgingen waren vooral een machtsmiddel van de kerk en de overheid. Zij konden ongewenste elementen verwijderen en hun eigen positie versterken. De bevolking kon op haar beurt sociale spanningen afreageren. De meeste personen die als heks werden aangewezen, waren arme oude vrouwen die de gemeenschap op de een of andere manier tot last waren. Zij kregen vaak de schuld als er een ziekte uitbrak, als de oogst mislukte en bij andere tegenslagen.
Zo zal het ook in het geval van Marrichgen zijn gegaan. Het
verslag van haar proces bevat veel 'klassieke' elementen. De
zwervende Marrichgen zou begin 1580 in Vianen (Utrecht) de duivel
hebben ontmoet en een verbond met hem hebben gesloten. De duivel,
genaamd Heynken, had haar een stuk goud gegeven en een stukje nagel
van haar rechterpink hebben weggenomen, die sindsdien blauw en koud
was. Ze zouden ook gemeenschap hebben gehad.
Daarna zou Marrichgen, gewapend met een 'potgen mit zalve' van
Heynken, verschillende mensen hebben betoverd. Ze had onder meer
een schoenlapper uit Vianen van een vervuild drankje laten drinken,
in Utrecht een vrouw een lamme hand hebben bezorgd en van een
andere vrouw haar onderlijf hebben verlamd. Meestal had de duivel
haar toegefluisterd dat deze mensen haar kwaad gezind waren. Een
vrouw die Marrichgen beschuldigde van tovenarij, kreeg wat van de
zalf op haar lippen gesmeerd waardoor zij ziek werd. Daarnaast had
Marrichgen ook nog ongehuwd samengewoond met een man.
In oktober 1591 werd Marrichgen gevangen genomen. Ze had geen bijstand van een advocaat en legde haar bekentenis 'buyten banden van yseren' af. Dit zou kunnen betekenen dat ze eerst op de pijnbank tot een bekentenis was gedwongen en deze bekentenis later nog eens heeft herhaald. Voor de zorgvuldigheid gingen de schepenen van Schoonhoven nog te rade bij een geleerde buiten de stad. Maar dit mocht niet baten: Marrichgen werd ter dood veroordeeld. Het enige wat van haar rest is haar kruidenbundel, die op het stadhuis van Schoonhoven wordt bewaard.
Archieven:
- Archief van de schepenbank (vierschaar) (z.g. oud-rechterlijk archief Schoonhoven), 1449 - 1811, ac 1058 inv. nr. 82, ff 71-72.
Literatuur:
- M. Gijswijt-Hofstra en W. Frijhoff (red.), Nederland betoverd. Toverij en hekserij van de veertiende tot in de twintigste eeuw (Amsterdam, 1987)
- H. van der Molen en C.R.Schoute, 'De heks van Schoonhoven', in: Historische Encyclopedie Krimpenerwaard (HEK) 16 (1991) pp. 1-12.
- H. van der Molen, De 'kruidenbundel'van Marrichgen Ariensdochter', in: Historische Encyclopedie Krimpenerwaard (HEK) 30 (2006) pp. 49-51.
- J. Toussaint Raven, Heksenvervolging (Bussum, Fibulareeks 23, 1972). Hierin is als bijlage een transcriptie opgenomen van het proces uit het oud-rechterlijk archief van Schoonhoven.
- C.R. Schoute, Schoonhovense heksen, 400 jaar geleden, in Gids Gemeente Schoonhoven (1980), pp. 27-29.
- H. de Waardt, Toverij en samenleving. Holland 1500-1800 (Diemen, Hollandse Historische Reeks XV, 1991).
