Houtzaagmolens in Zwammerdam
In Zwammerdam stonden tot het begin van de twintigste eeuw twee houtzaagmolens die eigendom waren van de familie Hoogendijk. De oudste, de Palmboom, werd gebouwd in 1677 of 1678. De andere, de Akerboom, dateerde van 1739 of begin 1740.
De Palmboom
Het stichtingsjaar van de oudste molen kan vrij nauwkeurig
worden vastgesteld. In maart 1678 wordt de molen voor het eerste in
de protocollen van Zwammerdam genoemd. De molen was gebouwd op een
erf waarop een afgebrand huis had gestaan. Claes Reijersse van
Outshoorn in Zwammerdam en Maert Cornelisz van Outshoorn uit
Bodegraven hadden het erf in april 1677 gekocht en er de
houtzaagmolen op laten bouwen. Zo'n drie jaar later verkocht Maert
Cornelisz Outshoorn zijn helft in de molen voor 806 gulden aan
Claes Reijersse. Bij die verkoop waren een schouw en gereedschap
betrokken. In 1701 verkocht Claes de molen aan Aart Jacobs Clopper,
wonende in Mijdrecht. De verkoop betrof toen ook loodsen en een
woning die bij de molen stonden. De woning werd bewoond door Pieter
van Nes, waarschijnlijk de meesterknecht.
Wat er daarna met de molen gebeurde is onduidelijk. Op een of
andere manier bleek Claas Reijertsz Outshoorn in 1707 weer eigenaar
van de molen te zijn. In mei van dat jaar verkocht hij de molen aan
Anna Claasdr van Outshoorn, waarschijnlijk zijn dochter, en
Gijsbert van Heusden, met wie zij in ondertrouw was. Ook de
bijbehorende woning en de loodsen en een stal werden verkocht aan
het ondertrouwde paar dat voor het geheel 2.500 gulden betaalde. De
woning bleek nu bewoond te zijn door Hendrik Gerrit Wout. Wat er
daarna met de molen gebeurde is evenmin duidelijk. In april 1710
verkocht Dirck Rijersz Outshoorn aan Claas Rijersz Outhoorn de romp
van de windzaagmolen, met huis, loods, erf en tuin. Over het
onroerend goed was een geschil geweest tussen de verkoper en Aart
Jacobs Clopper. Toch kwam de houtzaagmolen uiteindelijk weer in
handen van Gijsbert van Heusden.
De Akerboom
Van de tweede Zwammerdamse houtzaagmolen kan de stichtingsdatum precies worden bepaald. Jacob Jansz van Leeuwen en Anthonij Henric Gemnich lieten eind 1739 of januari 1740 een achtkante houtzaagmolen bouwen op hun land aan de Hoge Rijndijk. Na het overlijden van Jacob van Leeuwen verkocht zijn weduwe in 1744 haar aandeel in de molen aan de mede-eigenaar, die op dat moment substituut-baljuw van Voshol was. Gemnich betaalde voor de helft van Van Leeuwen 10.162 gulden en 10 stuivers. Bij de molen stond een huis en loodsen. De zaagmolen had inmiddels de naam "de Akerboom" gekregen. Al een jaar later verkocht Gemnich bij publieke veiling de molen aan Gijsbert van Heusden, die ook eigenaar van de Palmboom was. Van Heusden betaalde 4.450 gulden voor het complex. Bij die verkoop wordt het complex uitgebreid beschreven. Het bevatte een knechtswoning, stalling met wagenhuis "mede een liggende schuur van twee verdiepingen, een extraordinare" schuur, met grote houttuin en verdere erven met eikenhouten wallen.
De molens samen
Na het overlijden van Gijsbert van Heusden verkochten zijn kinderen in 1762 de beide molens aan Gerrit Teijssen, wonende in Oudshoorn. In 1772 scheidde Teijssen van zijn echtgenote Elisabeth van Aalst. Zij hertrouwde met Cornelis Spanjaard die daarmee het beheer over de twee molens op zich nam. Na het overlijden van Elisabeth van Aalst lieten haar erfgenamen de molens in 1817 publiek veilen. Eigenaar werd Cornelis Hoogendijk Cornelisz, van beroep expediteur te Gouda. Hij kocht de twee houtzaagmolens met een schuitenhuis naast de Remonstrantse kerk voor 7.050 gulden. Bovendien kocht hij gereedschappen, houtschuiten en de aanwezige houtwaren. De volgende eigenaren waren nakomelingen van Cornelis. In 1909 werden de molens ingebracht in de firma C. Hoogendijk en Zoon. In de kadastrale registratie werden de molens nog tot in de jaren veertig van de twintigste eeuw als zaagmolen vermeld. Toch waren ze al eerder uit het dorpsbeeld verdwenen. De met riet gedekte Akerboom werd omstreeks 1922 afgebroken. De Palmboom brandde na blikseminslag af en werd in 1872 herbouwd en met leien gedekt. In 1927 werd de molen, op de zaagschuren met sleephelling na, gesloopt.
Bronnen:
- SARM; Rechterlijk archief Zwammerdam en Kadastrale registratie Zwammerdam.
