Synagoge Alphen aan den Rijn
In 1942 werd het grootste gedeelte van de joodse gemeenschap van Alphen aan den Rijn weggevoerd. Met het wegvoeren kwam er een einde aan het bestaan van een bloeiende joodse gemeenschap waarvan de synagoge het middelpunt vormde. Vanaf 1948 is de synagoge in gebruik bij de Remonstrantse gemeente.
De tot dusver eerste en oudste vermelding van aanwezigheid van joden in de dorpen die de huidige gemeente Alphen aan den Rijn vormen, dateert uit 1694. In de armenrekening van Oudshoorn van dat jaar werd een zekere Elias de Jood vermeld. Rond 1726 volgde een grote instroom van joden uit Duitsland en Bohemen. Al voor het begin van de 19e eeuw waren de joden uitgegroeid tot een hechte gemeenschap. In ieder geval al in 1792 moeten er synagogediensten zijn gehouden in een pand aan de Rijn in Aarlanderveen (Lage Zijde).
De scheiding van kerk en staat die in de Franse tijd gelijke rechten bracht voor de leden van alle godsdienstige gezindten, stimuleerde de uitbouw van het joodse godsdienstige leven. In 1802 ontstond de Nederlands Israëlitische Gemeente te Aarlanderveen, met een eigen kleine-kinderschool en begraafplaats. In Alphen, aan de Hoge Zijde van de Rijn woonden in 1812 slechts twee of drie joden. Aan de Lage Zijde, in Aarlanderveen, woonden er veel meer. Rond 1830 werd aan de huidige Samuel Aardewerksteeg een nieuwe synagoge in gebruik genomen die in de jaren daarna regelmatig werd hersteld of gerestaureerd. De bouwkundige staat van het gebouw bleef de aandacht vragen. Zo verkeerde het in de jaren rond 1878 weer in slechte staat.
Nadat in 1896 brand in het gebouw uitbrak werd de synagoge geheel vernieuwd. Het nieuwe gebouw werd op 13 december 1896 in gebruik genomen.
De Duitse bezetting leidde tot de donkerste periode in de geschiedenis van de joodse gemeenschap. Op 12 augustus 1942 werden de eerste joden in Alphen opgepakt en op 30 september van datzelfde jaar volgde de eerste grote deportatie. Er werden 43 joden weggevoerd.
Na de oorlog had de joodse gemeente geen bestaansrecht meer. Op 13 juli 1947 werd de gemeente opgeheven en ging ze op in de Joodse gemeente te Leiden, die ook rechtsopvolger werd. Dat was nodig om de verschillende onroerende bezittingen van de gemeente te kunnen verkopen.
De synagoge werd in 1955 verkocht aan de pas gestichte Remonstrantse Gemeente van Alphen. De oude joodse begraafplaats aan de Aarkade kwam in handen van de gemeente Alphen aan den Rijn en werd in 1963 geruimd. De stoffelijke resten en de grafstenen werden overgebracht naar de joodse begraafplaats te Katwijk. Op 15 januari 1964 werd op de Oosterbegraafplaats een gevelsteen onthuld ter nagedachtenis aan de Alphense joodse slachtoffers uit de oorlog. Op 17 mei 1990 werd bij de verzamelplaats vanwaar de joden waren weggevoerd een monument onthuld, waarop de namen van de 54 vermoorde joden staan vermeld.
- P. Hoeksel en Joh. Tromp, Geschiedenis van de synagoge te Alphen aan den Rijn: Het gebouw en zijn gebruikers (Alphen aan den Rijn 1996).
- L. de Brouwer, De Joodse Gemeente Alphen aan den Rijn (z.p. 2002)
