Steenbakkerijen langs de Hollandsche IJssel
Eeuwen lang stonden er langs de Hollandsche IJssel een groot aantal steenfabrieken. In de 17e eeuw kwam de baksteenindustrie in deze regio tot grote bloei. Dit bleef lang een belangrijke bedrijfstak maar in de 19e eeuw volgde een sterke neergang. De reden hiervan waren enerzijds de kanalisatie van de IJssel waardoor er minder slib achterbleef en anderzijds de vervuiling van het rivierslib door ontwikkeling van de industrie stroomopwaarts. Begin 19e eeuw stonden er langs de Hollandse IJssel nog ca. 30 steenfabrieken met de grootste concentraties te Capelle a/d IJssel en Gouderak. Begin 20e eeuw waren er hiervan nog maar 5 over.
De door deze fabrieken geproduceerde IJsselstenen vertonen een kenmerkende gele kleur en zijn, in vergelijking met Rijn- of Waalstenen, relatief broos. Zij werden doorgaans in een vrij klein formaat gebakken. De klei voor de IJsselstenen werd niet, zoals elders, afgegraven maar gebaggerd uit de rivier en uit langs de rivier gelegen zellingen. Deze zellingen waren slibdepots, afgezet met rietkragen waarin door de werking van eb en vloed rivierslib werd afgezet. Het gebaggerde slib werd vervolgens gestort in depots nabij de fabriek om te versterven en uit te harden. Na het uitharden werden de stenen gevormd en gedroogd alvorens ze konden worden gebakken.
Het werk op de steenfabrieken, waarbij hele gezinnen betrokken waren, betrof seizoensarbeid. Het was zwaar werk en de arbeidsomstandigheden waren over het algemeen berucht slecht. Dit vormde de aanleiding tot het vaststellen van het zogenaamde Steenbesluit van 1903 waarmee het uitbuiten van met name kinderen en vrouwen werd beteugelt.
Archieven:
- Archief van de familie Van Lange / Bloot, steenfabrikanten te Nieuwerkerk a/d IJssel, 1782-1970. Archiefcode 148.
- Archief van de steenfabriek (Klein-) Hitland te Nieuwerkerk a/d IJssel, (1821) 1824-1951. Archiefcode 172.
- Archief F.J. Mijnlief Wz, (betreft o.a. steenfabriek J. Mijnlieff Fz.), 1919-1935. Archiefcode 871.
Literatuur:
- P. van Balen, Steenbakkerijen aan de Hollandsche IJssel, in: Bijdragen Die Goude 6 (1949) blz. 14.
- J. Bakker, D.W. Hoogendijk, C.C.J. Lans, De steenbakkerijen, in: Historische Encyclopedie Krimpenerwaard 3 (1979) nr. 2, blz. 49-70.
- A.M. den Boer, Klein Hitland, een plaats voor 'Goudschen IJsselsteen', in; Schatkamer 7 (1993) blz. 1-36.
Website:
- De Stichting Historie Grofkeramiek biedt op haar website uitgebreide informatie over de steen- en pannenbakkerijen in Haastrecht, Gouda, Moordrecht, Ouderkerk aan den IJssel en Nieuwerkerk aan den IJssel.
