Vrouwenarbeid 'aan den IJssel'
De steenovens op Klein-Hitland zijn in restauratie. HVN-voorzitter Johan Knoester houdt 16 februari in de Nieuwerkerkse Openbare Bibliotheek een lezing over die steenplaats. Het bronzen beeld De Stenenkruister (2009) naar een arbeidster bij de Nieuwerkerkse Batavier raakt steeds meer bekend. Die arbeidster van de steenplaats Spreeuwenhoek van Arie Mijnlieff komt vooral stoer over. Dat is net zo als op foto's van de gipsen voorganger uit 1898.
Een nog verkrijgbaar boekje 'Hein en Jonna van de steenplaats' nam zo'n foto op en zei naast veel corrects: 'Het is gemaakt als protest tegen de zware arbeid voor vrouwen.' Dat was beslist niet zo en de historica professor Maria Grever zei dat ook al bij de onthulling van het beeld in november. De tentoonstelling voor Vrouwenarbeid van 1898, waarvoor het beeld werd gemaakt, wilde ook dat vrouwenwerk juist waarderen en respecteren. Het jaartal was niet toevallig: in 1898 kreeg Nederland in Wilhelmina het eerste vrouwelijke staatshoofd. Ook zij en haar moeder zagen het ooorspronkelijke gipsen beeld bij een bezoek! Wanneer het stenen kruien door vrouwen hier uit de mode raakte is nog onbekend. De schoolplaat van Jetses van rond 1925 van een Gouderakse steenplaats toont wel vrouwen die ijsselstenen in porties van acht (!) van het zetveld oprapen en in hagen zetten, maar alleen een màn achter een kruiwagen.
De Nederlandse Dienst der Arbeidsinspectie dateert van 1889. Zij bracht ook over 1910 - precies een eeuw geleden - een gedrukt verslag uit. Het was toen al een aantal jaren vereist om het 'beschermd personeel' op de steenplaatsen - en dat waren vrouwen en jongeren intussen - medisch te onderzoeken. Arts S. Elias uit Rotterdam deed dat en een half jaar voor hem deed de medisch adviseur van de dienst zelf dat al. Elias onderzocht op de ijsselsteenfabrieken in 1910 107 vrouwen: 18 gehuwd, 2 weduwe en 87 ongehuwd. Er werd er niet één afgekeurd. 'Twee der hier bedoelde vrouwen waren zoogende, doch beide werden in de gelegenheid gesteld hare zuigelingen binnen de 3 uren in hare woning op 2 minuten van de steenfabriek gelegen, te voeden', aldus het drukwerk. Tabellen geven veel informatie. Er waren nog 17 steenfabrieken werkzaam in de zeven ijsselsteendorpen. In Gouderak ging het om vier fabrieken met 17 ongehuwde en 4 gehuwde vrouwen. De ene steenfabriek in Moordrecht had 3 ongehuwde en 4 gehuwde vrouwen alsmede een 1 weduwe in dienst. In Nieuwerkerk werkten op de nog drie steenplaatsen 13 ongehuwde vrouwen. Ook in Ouderkerk met dus de Spreeuwenhoek van dat stenenkruistermodel ging het om ongehuwden. Een andere tabel geeft van al deze vrouwen de verdeling naar leeftijd met in de tabel een minumumleeftijd van 16 en een maximumleeftijd van 60 jaar. Verreweg de meesten waren onder de 30 jaar, maar in Moordrecht was de al genoemde weduwe tussen de 50 en 60 jaar.
Het centraal inspectieverslag over 1910 is over vele soorten arbeid en arbeidsomstandigheden kritisch, ook over de Gelderse steenfabrieken met daar dan nog ongeoorloofde inzet van kinderen onder de 12 jaar. Leerplichtigen van boven de 12 jaar misbruiken daar het 'landbouwverlof' om in plaats van op de boerderij op de steenfabriek te gaan werken! Bij de ijsselsteenplaatsen vindt ongeoorloofde kinderarbeid kennelijk anno 1910 niet meer plaats (in de 19de eeuw was dat wel zo). Ook in 1909 was er al geen overtreding bij de beschermde groepen. Hier ontbreekt ook een lijst met ziekteverschijnselen of verminkingen. Natuurlijk kan men bij deze vrouwenstaatjes wel zeggen dat te zwakken bij voorbaat dit werk niet deden of al eerder waren afgevallen.
Buiten de baksteenbranche vond kinderexploitatie middels 'loopwerk' anno 1910 nog overal en dus vast ook in de Kanaalregio plaats. Er werd krachtig tegen opgetreden. 'Het rondbrengen van couranten, melk, brood vleesch, hoeden, schoenwerk, etc. geschiedt nog op grote schaal door kinderen beneden 12 jaar', aldus het verslag dat het zoveel mogelijk beboeten meldt. Tussen de 12 en 14 jaar mocht dat loopwerk wel, maar niet van 9 uur 's avonds tot 7 uur 's morgens. Overtredingen in de vroege morgen waren er nauwelijks, maar kranten en hoeden werden soms wel na 9 uur 's avonds bezorgd! En hoe zit het nu een eeuw later soms met kinderen en het bezorgen van kranten? In 1910 liet 'straatsurveillance der politie in dit opzicht nog zeer veel te wenschen over', zo vond de Arbeidsinspectie elders in haar verslag….
De ronde oude foto met een stenenkruister-met-hoed op een ijsselsteenfabriek is uit de collectie van de Arbeidsinspectie op het Nationaal Archief. Ze loopt middenin achter de rij stenen.
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 10-2-2010
