Sint Jan en een Spaansgezinde ambachtsvrouwe
In september stond in deze rubriek een foto van een beeld van Johannes de Doper (Sint Jan) uit de Moordrechtse parochiekerk. Hij had een banier met de tekst 'Ecce Agnus Deï' oftewel 'Zie het Lam Gods'. Die woorden sprak Johannes toen hij Jezus doopte in de Jordaan. Het is passend om in het verlengde daarvan nu een fragment van Glas 6 uit de Goudse Sint Janskerk af te beelden. Ook daarop staat Johannes de Doper, met zijn rechterhand wijzend op het in zijn linkerarm gedragen lam, voor de duidelijkheid voorzien van een kruis. Glazenier Dirk Crabeth wilde Sint Jan hier niet naar het leven weergeven, zoals beschreven in het evangelie: prekend, dopend en gevangen zittend, maar als Christusheraut en schutspatroon, die boven de tijd staat. Wat heeft specifiek dit raam met het verspreidingsgebied van Het Kanaal te maken?
De Sint Janskerk heeft glazen van voor en na de overgang tot de Hervorming. Bij de eerste hoort zelfs het koningsglas van Philips II. Dirk Crabeths laatste schepping, Glas 6 uit 1571, was tevens het laatste monumentale kunstwerk, waarmee de kerk verrijkt werd voordat de geuzen de stad innamen. (Het hoofdthema is naar het apocriefe bijbelboek Judith en wordt nu terzijde gelaten. Zie de vele gidsen en het onderaan deze bijdrage genoemde artikel.) Het glas is horizontaal in tweeën gedeeld. In een apart ondervak staan de geknielde èn gekroonde schenkers: Jean de Ligne, graaf van Aremberg, stadhouder van Friesland, Groningen en Drenthe, en zijn vrouw Margaretha van der Marck, gravin van Aremberg èn van 1550-1599 ook ambachtsvrouwe van Capelle en Nieuwerkerk! Jean de Ligne, de graaf van Aremberg, was in 1568 al bij Heiligerlee aan de Spaanse kant en dus in dienst van Alva (!) gesneuveld. Weduwe Margaretha gaf opdracht voor het glas en liet zien dat ze pal stond voor het ware (RK-)geloof en Philips II. Ze liet ook zichzelf in hermelijnen mantel op de meest prominente plaats op het raam zetten: niet haar man. De laatste (op zijn Hollands Jan genaamd) kwam in vol ornaat 'heraldisch links' te staan en met achter hem Sint Jan als zijn schutspatroon, die al in de inleiding is beschreven. Margaretha koos Catharina van Alexandrië als patroonheilige.
Van beide edelen kwamen de 'kwartieren', de wapenschilden van hun voorouders, ook onderin het raam. Bij Margaretha hoorde daarbij (eerste kolom, vierde schild van boven) het wapen van Van Naaldwijk: de rode leeuw op het zilveren veld dat ook het wapen werd van het ambacht en later de gemeente Nieuwerkerk aan den IJssel! (Een oud wapen dus, dat hopelijk bewaard zal blijven in een gevierendeeld wapen van Zuidplas.) Met de glasschenking wilde Margaretha zich in haar bezittingen in de regio bevestigen. Dat lukte haar niet meer. Al in 1572 werden haar eigendommen in de 'opstandige gewesten' - zoals Nieuwerkerk - geconfisqueerd. In 1599 kwam de in beslag genomen ambachtsheerlijkheid aan zoon Carel de Ligne, prins van Aremberg. Ook hij behoorde nog tot het Spaanse kamp en kon dus niets met zijn heerlijkheid doen. Hij benutte terstond de mogelijkheid die het Twaalfjarig Bestand (1609-1621) bood om zijn toen voorhéén geconfisqueerde bezittingen in de noordelijke Nederlanden te verkopen. De (ook) rijke rooms-katholieke VOC-koopman Johan van der Veeken werd toen de ambachtsheer.
Dit jaar werd in Gouda de Walvisprijs van de stichting Vrienden van Archief en Librije gewonnen door dr. Xander van Eck uit Izmir (Turkije) met het artikel 'Pal naast Philips' over de schenking van juist dit glas 6 door diens vroegere hofdame Margaretha van der Marck, de weduwe van Jan van Aremberg. In nummer 2009-2 van het tijdschrift De Schatkamer is het verhaal te lezen. Glas 6 bevat een unieke afbeelding van een ambachtsvrouwe en haar man. Toch is het detail van schutspatroon Johannes van een andere orde dan dat van schutspatroon Catharina en zeker dan de details van de edelen en hun wapens. Het kwam zelfs als glasfragment nagemaakt beschikbaar en is vaak beschreven. 'In zijn laatste uitbeelding van de Johannesgestalte keert Dirck Crabeth in tot een milde stilte, een vrede die alle verstand te boven gaat', zo schreef mr A.A.J. Rijksen in 1943 in het gijzelaarskamp St. Michielsgestel voor het na de oorlog verschenen boek 'Gespiegeld in kerkeglas'. De afbeelding is te danken aan 'zijn' stichting Fonds Goudse Glazen en zeker Nieuwerkerkers kunnen na kennisname van het verhaal met nog meer interesse die glazen bekijken!
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 23-12-2009
