Doopregistraties in Nieuwerkerk
Op 30 april is er in de consistoriekamer van Oude Kerk van Nieuwerkerk een doopexpositie met vooral doopjurken en foto's, maar ook met iets over doopregistraties. Al in de vierde eeuw bestonden er boeken met de namen van de gedoopten. In Nieuwerkerk werd al zeker sinds de oudste vermelding van de parochienaam (1282) gedoopt en geregistreerd, maar het oudste nog presente doopboek is pas van 1668. Het oudste in Nederland bewaarde doopregister moet dat van de Oude Kerk uit Amsterdam uit 1564 zijn. Na de overgang tot de Hervorming, waarbij ook de doopsformule eender bleef, herhaalden protestantse synodes voorschriften voor het bijhouden van doopboeken. De synode van Rotterdam van 1581 noemde al niet-kerkelijke argumenten. 'Tot civilen saecken dienende' zouden met doopboeken van iemand de leeftijd en de namen van zijn ouders kunnen worden bewezen. Dat van die leeftijd klopt niet precies: tot 1792 werd alleen de doopdatum ingeboekt. Genealogen zijn voor de periode van voor 1812 ook op doopboeken aangewezen.
Hierbij is het beginfragment uit het oudste Nieuwerkerkse doopboek afgedrukt. 'T Register der gedoopte inde kercke van Nieuwerkerck Door Jacobus Schuijlenburgh predikant aldaer, in sijn dienst bevestigt den 27 Maij Ao 1668' , zo luidt de eerste zin. De dopen op de eerste pagina zijn van 10 juni en 27 juni, alsmede van 1, 8, 22 en 29 juli 1668. Later ging men eens per maand of per twee maanden dopen, maar de vaderen deden het nog eeuwen bijna wekelijks. Naast doopdatum werden vader, moeder, getuigen en de naam van het kind vermeld. De eerste dopeling van 10 juni 1668 was Isbrant Leeflang, zoals bijna iedereen hier ver voor Napoleon al drager van een achternaam.
Op 17 augustus 1792 vergaderden Schout en Gerechten (zeg maar B&W) van Nieuwerkerk over een ingekomen stuk van de Gecommitteerde Raden van het zuiderkwartier van Holland (zeg maar de provincie). Het ging elders net zo. De raden wilden dat de doop- en trouwboeken van alle kerken in tweevoud werden aangelegd en dat die twee op onderscheidene plaatsen werden bewaard. Bovendien moesten ook de dag en de plaats van geboorte van de dopelingen worden opgenomen. Dat moest gebeuren 'buiten de kosten der ingezetenen' en daarmee bedoelde men dat de kerk de burgerlijke stand moest betalen en niet het lokaal bestuur. (Dat kon zo, omdat iedereen als kind werd gedoopt.) Schout Cornelis van Cappellen moest als secretaris (dat was hij ook) het stuk overschrijven en dat afschrift aan de dominee geven. Nieuwerkerk had toen nog maar alleen de protestantse dorpskerk en de dominee daarvan. Die dominee, Cornelis Kumsius, kreeg en bewaarde de brief netjes: hij zit nog in dat oudste deel van het kerkarchief, dat nu in het streekarchief in Gouda is gedeponeerd. Hij voerde het ook subiet in. Dopeling Gijsbert Dullaart van 12 augustus 1792 was de laatste met alleen een doopdatum. Van zoon Ary van Ary Mijnlieff en Maria Kooijman noteerde de dominee de geboortedatum van 13 augustus en de doopdatum van 19 augustus. Hij noteerde dat te vroeg en haalde toen de registratie niet grof door, maar schreef er onder… 'die voor den doop overleden is'. Beziet men het belastingregister op het begraven van de burgerlijke overheid dan komt hun handelen grover over. Op 22 augustus 1792 werd 'aangeving gedaan door Ary Mijnlieff, van zijn ongedoopt zoontje in de 1 classis f 30.-.-' zo staat er temidden van vele overledenen uit de classis 'Pro Deo'. Het kind van de steenfabrikant van Klein-Hitland van net een week oud zat in de allerhoogste belastingklasse: zijn begraven leverde 30 harde guldens voor de dorpskas op.
De overheid ging later de doop- en trouwboeken van voor de Franse tijd als retro-acta (voorlopers) van de burgerlijke stand zien. In Nieuwerkerk moest de kerk ze zodoende in 1880 afgeven. Ze bewaarde het reçu ervan netjes (en intussen ook op het streekarchief). 'Burgemeester en Wethouders van Nieuwerkerk a/d IJssel verklaren bij deze ontvangen en overgenomen te hebben van den Weleerwaarden Heer A.L. Geselschap, predikant bij de Ned. Hervormde Gemeente aldaar, de Doop en trouwboeken, omschreven en vermeld op de aan dit reçu vastgehechte lijst van den Heer commies Chartermeester bij 's Rijksarchief en welken Doop en trouwboeken thans bewaard worden met de overige archieven van meergenoemde gemeente ter secretarie aldaar.' (Een foto van dit gezegelde stuk, getekend door burgemeester Smits en secretaris Van Baak, staat ook hierbij.) In 1918 kwam er een Archiefwet met verplichte bewaring in archiefbewaarplaatsen van de belangrijkste overheidsstukken van voor 1813. In 1919 verhuisden de doopboeken zodoende naar het Rijksarchief in Den Haag. Alleen grote gemeenten met een goed opgeleide archivaris, bewaarplaats en studiezaal mochten ze toen houden. Nieuwerkerk voldeed daar dankzij Gouda pas aan met de streekarchiefvorming van 1988 en ze verhuisden dus toen weer van Den Haag naar de pijpenstad. Op beide plaatsen kunnen genealogen in studiezalen nu van voor 1812 fotokopie-doopboeken zelf pakken en inzien (en er werden nog regionale registers op gemaakt ook). Voor genealogen zijn er daarna de registers van de burgerlijke stand. Voor kerkelijk of sociologisch gerichte studies van gemeenten of families zijn ook doopboeken van nadien relevant. Nieuwerkerks Hervormde doopboeken van 1812-1945 zijn evenals de oudere van de Gereformeerde kerk (vanaf 1889) ook op het streekarchief gedeponeerd. (Bekijken is van levende personen nog niet mogelijk. Die registers hebben in het depot nog een oranje stickertje op de rug. Men kan dan zijn toevlucht nemen tot gedrukte publieke kerkbladen, waar alle dopen ook in staan….) Andere, jongere, Nieuwerkerkse kerken bewaren de doopboeken zelf en na 1960 groeide ook het aantal niet-kerkelijken. Dopen van kinderen was niet meer vanzelfsprekend. In concreet de Oude Kerk worden er nu in een jaar evenveel gedoopt als weleer in een maand. Er is meer over te zeggen en te vragen en dat kan op 30 april in die Oude Kerk.
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in; Het Kanaal 28-4-2010
