Nieuwerkerk en de pers rond 1940
Overheden en de pers staan in een haat-liefdeverhouding. Plaatsing van gemeentelijke voorlichting en door het rijk betaalde 'Plasterkjournalisten' zijn er weer voorbeelden van. (De wanverhouding tussen het aantal overheidsvoorlichters en het aantal journalisten werd in Nederland ook wel erg groot en dat ten nadele van de laatsten.)
In het Nieuwerkerkse boek 'Lokvogels en windvanen' komt een dagbladcorrespondent voor die in 1938 verenigingen samenriep om te protesteren tegen de nieuwe Vermakelijkheidsbelasting van de toch al rijke gemeente. Tussen haakjes werd vermeld dat dezelfde man in WOII als NSB-kringleider graag zou klikken. Over deze M. Zwijnenburg van Dorpsstraat 40 zou haast een boekje te schrijven zijn. Nu steeds meer oude kranten digitaal beschikbaar komen worden ook zijn schrijfsels beter toegankelijk op de webstek gorinchem.courant.nu. Hij schreef best goed en er bleven dankzij hem unieke dingen bewaard, maar een geheim Zuidplasvignet zou bij hem geen maanden veilig zijn geweest….
Op 17 december 1938 stond er in de rubiek 'Vrije Spreekplaats' van De Gorcumer een ingezonden stuk van de eigen correspondent Zwijnenburg. Het ging over een verhoor door de Nieuwerkerkse gemeentepolitie van wethouders, raadsleden, ambtenaren en een dagbladcorrespondent, hemzelf dus. Een mediafragment uit zijn schrijfsel: "De burgemeester treedt op als verslaggever voor een der Nederlandsche dagbladen, een op de secretarie werkzaam ambtenaar, zich spiegelend aan het voorbeeld van zijn superieur, tracht eveneens berichten door te geven en veelal ambtelijke berichten. Door deze omstandigheden is een wedstrijd ontstaan in het doorgeven van ambtelijke berichten, vóór de raadsleden iets van de in de raad te behandelen stukken weten, worden deze gepubliceerd." (En Zwijnenburg gaf voorbeelden.) Eigenaar Stout van Nieuwerkerks grootste bedrijf, een exportslachterij, schreef in een brief te gaan overwegen om te vertrekken als de gemeentelijke keurlonen niet lager werden. De brief van dit oud-raadslid was bestemd voor B&W. Burgemeester Jas zond hem onterecht aan de raadsleden door en zodoende schreef Zwijnenburg over 'Gaat de exportslachterij verdwijnen?' Dat schoot in het verkeerde keelgat van de gevestigde orde. Zijn raadslid-tipgever en Zwijnenburg dachten dat het door toezending aan de raad een openbaar stuk was, echter die toezending zelf was fout. Door een reglementswijziging wilden B&W nu raadsleden meer laten zwijgen en Zwijnenburg was daar met sommige raadsleden kwaad over. "Als dan de gewoonte van voor eenige jaren ook nog wordt ingevoerd, n.l. het meest behandelen in een geheime vergadering, dan blijft den Nieuwerkerkers niets meer te doen dan op tijd hun belasting te betalen." Het gemeentelijk politiebezoek in opdracht van burgemeester Jas miste zijn uitwerking trouwens niet. De AR-kiesvereniging had een vergadering gepland over 'Gemeentepolitiek', maar het inleidende raadslid zei zowat niets meer. Uiteindelijk suste alles en Zwijnenburg schreef maar door. Wat voorbeelden?
Gedachtig aan het spreekwoord 'Schoenmaker blijf bij je leest' bekende Capellenaar A.W. Verhoef in een ingezonden stuk van 1939 te denken aan 'Zwijnenburg blijf in Nieuwerkerk'. De correspondent had over de Capelse SGP-kandidatenlijst geschreven op een manier die de bewuste Capelse partij sensationeel en fout vond.
'Als arbeider in Duitschland. Na 10 weken verblijf.' Dat was de titel van een enorm en onkritisch artikel van 'vroeger onze correspondent te Nieuwerkerk a.d. IJssel' M. Zwijnenburg in De Gorcumer van 7 oktober 1940. Hij was half juli 1940 vanuit Rotterdam vertrokken om vrijwillig te gaan werken bij Braunkohle Benzin A.G. te Magdenburgh-Rothensee en beval iedereen graag werken in Duitsland aan! Vanaf de grens was het een gulle ontvangst en een ongekende luxe. Hij kwam in een volgens hem eerste klashotel 'Weisser Bär' terecht en bleef daar tot hij 28 september met verlof naar Nieuwerkerk ging. 'Kameraadschap' was het fundament van de arbeidsmoraal daar, zo vond hij. Hij bewonderde de 'fabriekshallen welke meer geleken op paviljoens dan op werkplaatsen'. Uiteraard memoreerde hij ook dat Duitsland als natie in een oorlog was gewikkeld en offers over had voor het doel van de 'definitieve herschepping der wereldorde'. (Dit jubelverhaal is trouwens het enige eigentijdse verslag van een Duitslandarbeider uit de regio!)
Dat M. Zwijnenburg als leider van NSB-kring 103 vanaf in 1942 de Nieuwerkerkse Dorpsstraat 20 een klikkende brief schreef over de Zevenhuizense gemeenteveldwachter M.H. Nebbeling en diens anti-NSB-houding was al breed bekend. Bram Veerman nam in 1987 in zijn boek 'Tussen licht en donker in Hollands Groene Hart' over Zevenhuizen e.o. in WOII de hele brief op. Onder meer was door de veldwachter de gek gestoken met de Moerkapelse boer P.J. Kluytmans die als NSB-er burgemeester van Maasbracht en Montfort was geworden. Een vriend in Den Haag sleepte Nebbeling er gelukkig door. Hoe het Zwijnenburg (en Kluytmans) verder verging is zomaar niet te achterhalen, maar tips zijn welkom.
Bijgaande ansichtkaart van Barend Pruyt toont het oude raadhuis aan de Kerklaan met de veldwachterswoning.
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 27-1-2010
Reacties
Mijne Heren,
In het bovenstaande artikel kwam ik de naam Kluytmans tegen. Deze burgemeester met vrouw en dochter heeft op het einde van de 2e W.O. tijdelijk onderdak gekregen bij een boer onder Doniaga (Friesland).Hierna is hij overgebracht naar kamp Sondel, een Duits kamp in Gaasterland.
Als medewerker van een historische werkgroep in onze gemeente zou ik graag in het bezit komen van een foto van deze burgemeester en mogelijk heeft u meer informatie over deze persoon.
Met vriendelijke groet
Harrie de Vries
Lemmerweg 4
8521JN Sint Nicolaasga.
Mijne Heren,
In het bovenstaande artikel kwam ik de naam Kluytmans tegen. Deze burgemeester met vrouw en dochter heeft op het einde van de 2e W.O. tijdelijk onderdak gekregen bij een boer onder Doniaga (Friesland).Hierna is hij overgebracht naar kamp Sondel, een Duits kamp in Gaasterland.
Als medewerker van een historische werkgroep in onze gemeente zou ik graag in het bezit komen van een foto van deze burgemeester en mogelijk heeft u meer informatie over deze persoon.
Met vriendelijke groet
Harrie de Vries
Lemmerweg 4
8521JN Sint Nicolaasga.
