Groene Hart op de kaart
'Die passer spant een kleyne Myle.' Dat is de titel van een cartografische expositie in de regio. Het thema van Open Monumentendag 2009 was Op de kaart. Naar aanleiding van dit thema stelden de Groene Hart Archieven die tentoonstelling samen met hun oudste, mooiste en interessantste kaarten. Het is nog allemaal te zien tot en met 31 december 2009 op de locatie Streekarchief Midden-Holland aan de Groeneweg in Gouda. De toegang is gratis! De openingstijden? Dinsdag t/m vrijdag: 9.30 - 17.00 uur en dinsdagavond: 18.30 - 21.00 uur.
Er zijn veel kaarten te zien die te maken hebben met de waterhuishouding. Eén van de oudste en hier nu tentoongestelde kaarten uit de Noordelijke Nederlanden stamt uit het jaar 1498. Het is een schetskaart waarop het stroomgebied van Lek en IJssel te zien is. Tussen Capelle en Krimpen staat in de IJssel al een dam met sluizen aangegegeven: de stormvloedkering kwam daar echter pas in 1958! De meeste kaarten zijn origineel en dat geeft een extra historische sensatie: men staat oog in oog met wat iemand in bijvoorbeeld 1498 tekende! Bij sommige kaarten kan dat niet en zo is er ook een afdruk van een perkamenten schilderijkaart van pa Crabeth (de vader van de Goudse glazeniers). De echte Goudse Stadsrekening van 1520 ligt er wel open bij: hij kreeg 18 stuivers en 4 duiten voor twee kaarten over de loop van de IJssel. Hierbij staat een fragment van deze zuidoostgerichte kaart afgebeeld. De brug over de IJssel is een oude Haastrechtsebrug. Daarnaast prijkt pontificaal de wel erg torenrijke stad Ter Gouw oftewel Gouda. Iets rechts daarvan is (correct) met maar één toren Moordt oftewel Moordrecht aangegeven. Gouderak ontbreekt, want dat kreeg pas in 1658 een kerk. Aan gene zijde van de rivier pronkt wel Ouderkerk, maar aan deze zijde mankeert ook Nieuwerkerk: het lag te ver van de IJssel af en deed voor dit kaartdoel niet mee.
Het andere hierbij afgebeelde fragment, waarop Nieuwerkerk wèl voorkomt, is van een plankaart. Van Schayck ontwierp in 1779 een droogmakingsplan voor de Zuidplas. Hoewel zijn windmolenplan niet werd uitgevoerd staat op deze kaart de 'vaart' oftewel Het Kanaal al aangegeven. (Dertig jaar later ontwierp Jan Anne Beijerinck een kanaal op dezelfde plek en dat kwam er wel….)
Te zien zijn veel meer kaarten en nog een enkele uit de Kanaalregio wordt hier kort gememoreerd. Landmeter Hendrik Vos maakte in 1612 een prachtkaart van het gebied tussen Moerkapelle en Hazerswoude. Een juweeltje is ook een 17de eeuwse kaart van Gouda, geplakt op het wegenpatroon van de omgeving (en met ook scheepjes in de IJssel geplakt!) Bij die wegen staan de Moordtse Tiendweg, Veenweg en Kerklaan. Uit 1650 dateert een proces-verbaal van de grootte van elk huis en erf langs de weg door Zevenhuizen en een verdeling van de onderhoudskosten daarvan op basis van de metingen. Landmeter Jan Jansz. Stampioen van Schieland deed het werk. (Zevenhuizen waardeerde het zó dat er lang nadien een Stampioenstraat kwam!) Bij de eigenaren staat natuurlijk een (Jan) Bontenbal, maar ook ambachtsheer Van der Duyn met het Oudemannenhuis.
Van 10 mei 1944 dateert een kaart van de 2e Verdedigingslinie Alphen-Moordrecht; die werd dus van de zijde van de bezetter gemaakt en heeft zijn doel gemist: Nederland werd toch bevrijd.
De toelichting op de bordjes is prima, maar toch passen tot besluit twee kanttekeningen daarbij. Boeiend wordt ingegaan op oude maateenheden en dat in de Franse tijd het metrieke stelsel werd ingevoerd. Dat viel tegen. In deze rubriek van 25 maart 2009 ('Napoleon voerde meter niet in') is echter aangehaald dat de landmeter van Schieland nog in het regelement van 1817 met geen andere maat mocht meten dan met de Schielandse roede van twaalf voeten lang. De andere kanttekening is dat men het Kadaster sinds 1832 laat bestaan. Dat is deels te vergeven, want het Kadaster vierde zelf in 2007 ook haar 175-jarig bestaan. In 1832 kwam echter de láátste kadastrale kaart klaar en men was er al sinds 1811 mee bezig. Openbare registers met grondeigenaren waren er snel, maar die landmeters hadden zoveel tijd nodig. En inderdaad: het Kadaster gaat in 2011 zijn 200-jarig bestaan ook vieren!
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 28-10-2009
Reacties
Is er ooit een catalogus van die kaarten gedrukt???Ik woon in Amerika en mijn voorouders ( van der Hoorns komen van Ter Aar zou graag oude kaarten willen bekijken
bvb bedankt voor inlichtingen
