Vroedmeester Arie van Leerdam gaf Nieuwerkerks 'onechte' kinderen aan
Van de oud-Nieuwerkerkse Lijntje Moons-van Erkel uit Linde (Drenthe) kreeg de Oudheidkamer een witte kom met een goudkleurige rand en dito letters: Aan den Heer A. van Leerdam op Zijn Ed: 25 jarig Jubilé als Chirurgijn den 24 Augustus 1874. Het lijkt een scheerkom en dat was dan dé manier om hem dagelijks aan de dank te herinneren. Is alleen dat al een reden om een bijdrage aan hem te wijden, een extra motief is de aandacht voor 200 jaar Burgerlijke Stand. (Wethouder Henk van der Torn opende 10 september een expositie daarover in de Oudheidkamer.)
Arie van Leerdam werd op 29 oktober 1820 in Oudshoorn (nu: Alphen aan den Rijn) als zoon van een kastelein geboren. De volkstelling van 1829 zou leren dat hij aan de Lage Rijndijk woonde en die van 1839 dat hij chirurgijnsleerling was. Doctores, die na de Latijnse School een academische opleiding volgden, had je toen hoogstens in de stad. Ten plattelande was de vorming de zgn Klinische School en stagelopen. In 1849 verhuisde Arie naar Nieuwerkerk. Dat bleek uit de kom, maar ook nog uit De Rijnbode van 27 augustus 1899. Die meldde dat onder vele blijken van waardering en vriendschap de dag herdacht werd dat hij zich 50 jaar geleden in Nieuwerkerk vestigde. ('Ter herinnering aan dien dag werden de kinderen der openbare en bijzondere scholen door hem onthaald, terwijl den jubilaris des avonds door het plaatselijke muziekcorps een ovatie werd gebracht.') De Schoonhovensche Courant meldde dat 's morgens vroeg al in het hele dorp werd gevlagd, dat hij de hele dag brieven, kaartjes en persoonlijke felicitaties kreeg en specificeerde de tractaties op de drie scholen: limonade, broodjes, koek, enz. In optocht gingen de kinderen dan ook naar zijn huis om voor hem te zingen. Hij kreeg een lamp en van vrienden een sofa, voetkussen en album met de namen van de gevers. 'We hopen dat hij nog lang van dat geschenk gebruik mag maken', aldus de krant over de sofa. Van Leerdam was intussen sinds 1887 lid van de elitaire gemeenteraad (er was nog census-kiesrecht) en werd ook president van de kerkvoogdij (uiteraard hervormd). Hij ging mee met de tijd. Toen hij in De Rijnbode van 10 oktober 1875 'uit aller naam' adverteerde dat zijn 84-jarige moeder in Oudshoorn was overleden ondertekende hij met 'A. van Leerdam, Arts.' In 1888 kwam er een afdeling Gouda van de Koninklijke Maatschappij tot Bevordering van de Geneeskunst. Arie van Leerdam was er van 1889-1891 lid van. Een maand na zijn genoemde 50-jarig jubileum in 1899 stierf hij. Het overlijden van Arie van Leerdam (78 jaar, ongehuwd, geneesheer, wonend op nummer 69A), werd op 27 september aangegeven door de 'ververs' (schilders) Leendert van Reeuwijk en Gerrit van Erkel. Willempje van Leeuwen, weduwe van Klaas van den Toorn, plaatste rouwadvertenties in diverse kranten. (Zelf overleed ze in 1900, wonend op nummer 17A.) De Schoonhovensche Courant van 28 september 1899 meldde dat in de nacht van donderdag op vrijdag de hartkwaal van de chirurgijn verergerde 'zozeer dat men terstond het ergste vreesde' en op maandagavond 'blies hij den laatsten adem uit'. Wat zal die vertrouwensman een geheimen in het graf hebben meegenomen! Het verslag van de begrafenis vermeldde dat het woord werd gevoerd door dominee Adriaan Wartena van Gouda. Daar moet niets achter worden gezocht: Nieuwerkerk was vacant. Verder spraken de nieuwe burgemeester mr. M.D. Molenaar en vriend Andreas Fijan, hoofd van Openbare Lagere School I (nu De Terp) en voorlezer in de kerk. Van Leerdam legateerde fl. 1000 aan de Hervormde gemeente. De kom kwam terecht bij verver Gerrit van Erkel, die dus de dood van Van Leerdam aangaf. Lijntje, die niets wist van dat aangeven, kreeg de kom van haar oma, de vrouw van Bart van Erkel. De laatste was in 1884 door dezelfde Gerrit van Erkel aangegeven, en netjes als zoon van hem en zijn vrouw Lijntje van den Berg. Akten van de Burgerlijke Stand kunnen dus ook dienen om de herkomst van een kom in de Oudheidkamer te achterhalen!
Een eigen kind gaf de ongehuwde Arie nooit aan bij de Burgerlijke Stand. Een algemene regel was dat de medicus dit moest doen als een vader het niet binnen drie dagen deed. Op 3 augustus 1850 was Van Leerdam als 29-jarige 'heel- en vroedmeester' in Nieuwerkerk voor het eerst de aangever van een baby met een onbekende vader. Althans die term wordt steeds in de akten gebruikt, de meeste of alle moeders wisten wel beter dan de Burgerlijke Stand! Van Leerdam zou dat aangeven de komende halve eeuw circa 150 keer doen en hij was daarnaast nog tientallen malen getuige bij het opmaken van de akte. Soms was dat aangeven, omdat de vader als schipper weg was, ziek of zelfs overleden was, maar heel vaak omdat de vader dus volgens de akte 'onbekend' was. Hij deed dat vroedmeesteren en aangeven soms ook in Zevenhuizen. Al die kinderen kregen dan de achternaam van hun moeder. Het zo langs de vrouwelijke lijn doorgeven van een geslachtsnaam kwam vaker voor dan waar men nu mee pronkt! In dezelfde tijd gaf ook de Nieuwerkerkse domineeszoon Hendrik Gerrit Holsteijn er daar als heel- en vroedmeester nog tientallen baby's met onbekende vaders aan. (Hij in 1842 als 23-jarige de eerste en als 63-jarige de laatste.) Iedereen kan ze vinden door op de website van het streekarchief naar de doktersnamen te zoeken. Buiten de echt geboren kinderen heetten bij iedereen en tot in doopboeken toe 'onechte' kinderen. In hoeverre er daarnaast nog sprake was van 'gedwongen' huwelijken wordt zeker nu maar op zijn beloop gelaten. De meeste kinderen werden binnen de echt door pa aangegeven! In Nieuwerkerkse Oudheidkamer is een brede verenigingsexpositie over '200 jaar Burgerlijke Stand' (ook met rouwkaarten); in het raadhuis van Capelle is een gemeentelijke tentoonstelling van alleen maar geboorte- en trouwkaartjes.
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 28-9-2011
