Boek over de Schrik van Gouda
De Week van de Geschiedenis (17-25 oktober) had als thema 'Oorlog en Vrede'. Er verscheen een boek van Jan H. Kompagnie: De Schrik van Gouda. Het optreden van SD'er Han Balvert in Midden-Holland. Commissaris van de Koningin Jan Franssen kreeg - net als bij meer regionale boeken - het eerste exemplaar. Het boek van 368 pagina's verscheen bij uitgeverij Waanders te Zwolle in samenwerking met het Nationaal Archief in Den Haag (€24,95). Gouwenaar Jan Kompagnie is hoofd van de Afdeling Onderzoek van het Nationaal Archief en het werk kwam uit in de reeks Studies in de Bronnen van het Nationaal Archief. Nieuw ten opzichte van eerdere publicaties over Balvert is vooral dat de archieven van de bijzondere rechtspleging - sinds 2000 op het Nationaal Archief - zijn geraadpleegd. De meerwaarde van het boek zit vooral in de menselijke verhalen van de nabestaanden, nabestaanden van slachtoffers én dader. De onschuldige (!) nabestaanden van Balvert deden niet van harte mee. "Stop er toch mee, de waarheid krijg je toch niet boven water, iedereen is immers dood." Voor door hem ingepalmde vrouwen - het waren er vele - gold hetzelfde.
Balvert stond bekend als 'de Schrik van Gouda'. Voordat hij in Gouda en wijde omgeving actief werd had hij al een huiveringwekkende carrière in dienst van de Duitse bezetter achter de rug. Mede vanwege zijn ervaringen in de Sovjet-Unie en Griekenland stompte zijn vanouds domme geest verder af en kenmerkte zijn optreden in Gouda en omstreken zich door grofheid. Han Balvert, SS'er en SD'er, oefende van eind september 1944 tot januari 1945 een waar schrikbewind uit in de regio. Dodelijke slachtoffers van de naziterreur uit zijn kring waren de jonge Frits Stolk en accountant Andries van Wijnbergen uit Gouda (in Moordrecht), uitgever en journalist Eduard van Reenen in Woerden, garagehouder Bertus van Hoevelaken (geboren Nieuwerkerker) in Ouderkerk aan den IJssel, zadelmaker Toon Pille in Waddinxveen en Rokus Vonk, burgemeester van Bodegraven. Balvert was minimaal medeplichtig aan hun dood. Daarnaast hebben vele anderen op onzachtzinnige wijze met zijn gewelddadig optreden kennisgemaakt. Hij was dankzij een spoorwegaanslag van het Nieuwerkerkse verzet op zondag 8 oktober 1944 ook betrokken bij het in brand steken van de Capelse boerderij 'Niets zonder Gods zegen' van Anton Ooms, net voorbij De Roode Leeuw.
Voor twee moorden is Balvert veroordeeld. De Goudse accountant van Joodse komaf Andries van Wijnbergen werd niet weggevoerd, omdat hij met een Nederlandse vrouw was getrouwd. Op 24 oktober 1944 schoot Balvert hem neer bij de boerderij 'Nooitgedacht' van Jasper van der Bas aan wat nu de Provinciale Weg heet en in Gouda ligt en toen de Kanaaldijk in Moordrecht was. Vervolgens belde hij de Goudse dokter Jan Bik, zwager van het slachtoffer, en zei: 'De jood is dood.' Vlakbij stond de boerderij van de familie Balvert. Toen een brik met het stoffelijke overschot de volgende dag passeerde volgde Balvert vandaar met koele interesse, wijdbeens, in SD-uniform het tafereel. De 18-jarige Frits Stolk werd door Balvert geliquideerd voor een school aan de Groeneweg in Gouda (bij het huidige streekarchief). Toch is niet alles wat in deze contreien tijdens de oorlog aan misdadigs is gepleegd op het conto van Han Balvert te schrijven, zo blijkt uit het boek. Uiteen wordt gezet waarvoor hij nu wel verantwoordelijk is en waarvoor niet. Ook zijn Duitse opdrachtgevers dragen schuld aan wat er toen is misdreven.
Voorin het boek staat beschreven in welk milieu Han Balvert, geboren in 1916 te Moordrecht, opgroeide. Jan en Ben de Bruijn zaten daar met hem op de Sint-Josephschool en toen was hij ook al een gemene treiteraar. 'Eén keer heeft Jan hem te pakken genomen toen hij tegen een schutting aan stond die aan de onderkant open was. Toen Jan dat zag rende hij naar de andere kant van de schutting en plaste Han's klompen van achteren vol. Die brieste van nijd toen hij het merkte, maar Jan was sneller dan hij!' (Een in dit boek uiteraard zeer uitzonderlijk leúk detail.)
Ook de wijze waarop na de oorlog de berechting tegen 'de Balvert' is verlopen krijgt de aandacht. Interessant is wat psychiaters van hem vonden. Ten slotte wordt belicht hoe hij in Duitsland zijn laatste levensdagen heeft gesleten. Zoals bekend zei hij: 'Das ist alles doch ja propaganda van de televisie', toen interviewers van de Goudsche Courant in 1995 bij hem het thema jodenvervolging aansneden. Hij had zeker tot toen, en naar te vrezen valt ook tot zijn overlijden in 2000, geen spijt of wroeging.
Op hoofdlijnen is het verhaal niet echt anders dan Panc Vink in 1995 in twee pagina's beschreef in Oorlog en bevrijding in Moordrecht. Toch: waar Vink over de volgens hem tot levenslang veroordeelde Balvert schreef: "Dus na nog geen 15 jaar kwam hij (veel te vroeg natuurlijk) al weer vrij" , is Kompagnie daarin genuanceerder. In cassatie werd het levenslang tot twintig jaar teruggebracht en door verschillende 'Juliaanse' gratiegolven zat Balvert dertien jaar en acht maanden gevangen voor hij in 1959 naar Duitsland vertrok.
Het boek is zowel knap als moedig geschreven en goed geïllustreerd met deels uniek bronmateriaal (100 zwart-witfoto's). Uit 1947 is zo een envelop afgebeeld waarop Han Balvert - ex-Unterscharführer en drager van de Ostmedaille! - in zijn domheid de woonplaats van zijn moeder schrijft als 'Morderrecht'. En egoducumenten daargelaten, lijkt dit boek ook nog de eerste biografie over een inwoner van Moordrecht….
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 4-11-2009
Reacties
Ik ben 53 jaar in Sydney. In 1943, in Gouda geboren. Mijn ouders hadden hier zo zeer veel vrienden en kennissen uit Nederland. Wij kwamen hier in de z.g., "golf" die bang was, o.m., voor de derde wereld oorlog.
De oorlog, Gouda, de hongerwinter, is hier altijd het onderwerp gebleven voor de oud-Nederlanders van de generatie van mijn ouders. Zelfs mijn kinderen, hier geboren (Australische moeder) waren er bekend genoeg mee om er over te vertellen op hun middelbare school, hier in Sydney.
Ik ben oud genoeg om goed te kunnen begrijpen, waar dit over gaat.
Jaren lang waren er hier veel herhalingen van t.v., series, met film over WWW II en mijn vader keek iedere keer weer.
Alhoewel ik graag meer wil weten i.v.m., hoe het was, in Gouda, vor mijn ouders in WW2, weet ik niet of ik het boek zou kopen.
