'Nooitgedacht' in Moordrecht in WOII
Generaties lang woonde de familie Van der Bas op de Zuidplasboerderij 'Nooitgedacht', gelegen aan een oprijlaan van 200 meter aan de Provincialeweg in Moordrecht (nu gemeente Gouda). De boerderij was in WOII nog vrij nieuw: herbouwd na het in 1934 afbranden van een voorganger. Pieter van der Bas sr (1867-1952) was ARP-raadslid in Moordrecht van 1919-1945 en van 1933-1941 ook statenlid van Zuid-Holland. Hij was toen zoon Jasper ging boeren zelf aan de Ringdijk (volksmond: Kanaaldijk) gaan wonen. Senior was van 1924-1931 en van 1939-1945 ook wethouder. Het wethouderschap van de vaak zieke zeventiger van de Kanaaldijk was na het opschorten van de democratie en de invoering van het leidersbeginsel in 1941 nog slechts een adviseur-zijn van de alleen-verantwoordelijke burgemeester Brandt. De afstand van zijn woning naar het raadhuis was voor in de oorlog ook niet mis. (Het pand staat er nog: Provincialeweg 12.) Kleinzoon en nu tachtiger Pieter van der Bas jr uit Stolwijk komt voor in een eind april verschenen boek over de oorlogsjaren, maar hij heeft het daarin nièt over zijn opa. (Ook niet over de moord van Han Balvert op de Goudse Jood Andries van Wijnbergen bij hun inrit en het door hem moeten vervoeren van het lijk, maar een interview daarover gaf hij al voor het boek 'De schrik van Gouda' uit 2009.)
Pieter van de Bas jr staat in het boek op een zwart-witfoto voor een fraai schilderij van 'Nooitgedacht'. Wat van hem over de boerderij in deze uitgave werd opgenomen is deels wel en deels niet eerder gepubliceerd. Hij was in 1940 als 15-jarige met vader Jasper in de Zuidplaspolder aan het melken toen ze met de oorlog werden geconfronteerd: in het weiland van de buren stortte een vliegtuig neer. (Het klopt precies met wat Panc Vink in zijn oorlogsboek van 1995 schreef over het neergeschoten Duitse vliegtuig op het land van Arie Bikker, die de 'moffen' ontwapende…) Al snel na de overgave van Nederland kreeg boer Van der Bas inkwartiering van Duitse soldaten in zijn kaashok. Dan volgt in het nieuwe boek een passage die een aanvulling is op de bekende geschiedenis van de vier geregistreerde Joden in Moordrecht (en ook op die van de ondergedokenen bij de Snellehoeve en bij de dokter): 'Tegelijkertijd hadden ze ook Joden in huis, een jongen en een meisje. Hoe die precies bij hen terecht waren gekomen, weet Pieter niet meer. Wat hij zich nog wel herinnert, is dat ze een blauwe kiel kregen en klompen. Ze hoorden bij het gezin. Dat duurde tot eind '43, toen er een tip kwam dat ze waren verraden. Snel werden de Joodse kinderen elders ondergebracht. Van der Bas: 'We hebben nooit meer contact met hen gehad. Ik zou niet weten hoe het met hen is afgelopen.'' Een vermeldenswaard detail is ook nog dat een ingekwartierde Duitser kaas stal op de boerderij. Vader Jasper stapte naar burgemeester Brandt, die ervoor terugdeinsde om de Duitsers te straffen, maar ze hadden volgens de boer niet te stelen! De commandant kwam erbij, wist van een van de soldaten een bekentenis af te dwingen en deze moest twintig keer op zijn knieën een plein oversteken….
Van der Bas noemt, net als Vink in zijn boek al beschreef, het Engelse bombardement op 'Nooitgedacht' van 29 november 1944, maar de eerste beleefde het zelf. Hij overleefde het ook, maar onderduiker Jan van Dijke niet. (In het boek uit 1995 heette hij 'een die middag aanwezige politieman'.) De boerderij kon trouwens worden hersteld. Dit en meer staat in het nieuwe boek 'In 't bangst gevaar. Herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog' door J. van Klinken en L. Vogelaar (De Banier, €18,90). Het gaat om meer dan 65 jaar oude seniorenverhalen uit heel Nederland en met name de bijbelgordel. Gevaar van mythevorming zal soms niet zijn uitgesloten en met de afgebeelde bonnen uit WOI kon men in WOII niks meer. 'Foute Nederlanders', elkaar herkennend na de vraag 'Heb je het ook zo moeilijk gehad ná de oorlog?', mankeren. Buiten Moordrecht komt de Kanaalregio er alleen in voor met schoolmeester annex veewachter J. Slootweg uit Moerkapelle. Het boek leest goed en is mooi uitgegeven. (Elly van Gelderen-Kasbergen maakte in 2005 zo'n boekje met oorlogsherinneringen van wel 32 Moordrechtse dorpsgenoten. Van der Bas jr woonde elders, kwam daar dus niet in voor en ook zodoende is het nieuwe boek een aanvulling!)
Pieter van der Bas sr schreef intussen veel godsdienstige brieven. In een epistel van 25 december 1944 zette hij in een PS: 'Bij mijn ene zoon is heel de woning in brand geschoten, waarbij vijf koeien of pinken zijn omgekomen en alles bijna in de vlammen is omgekomen. En bij een andere zoon ook zes koeien of pinken doodgeschoten in de stal. Door de muren heen geschoten. Er zijn bij beide mijn zoons zes bommen rond de woning gevallen. Bij nog meer buren van hen de hooibergen in brand en de stallen en schuren verbrijzeld. Bij één buurman 15 koeien omgekomen of afgemaakt door de verwondingen. Er staan bij ons meer dan 25 boerenwoningen of huizen leeg, waarvan de bewoners weg zijn bij anderen. Vier mensen zijn daarbij omgekomen en nog enkelen gewond.' Dat is met nog meer opgenomen in een in 2006 verschenen en in deze rubriek ook besproken boek van P.J. Neven: 'Van hetzelfde huisgezin. Geestelijk leven langs de Hollandsche IJssel'. Het zal vast in de lijn van generaties Van der Bas zijn om te beseffen dat ondanks al die publicaties 'ons weten en kennen maar ten dele is'.
De Zuidplasboerderij 'Nooitgedacht' staat dus nu in de gemeente Gouda en tussen de Westergouweborden. Het blijft een markant geografisch punt uit Moordrechts historie!
Verschenenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 12-5-2010
