Herfst of lente voor Moordse schilderingen?
'Multifunctioneel raadhuis'. Zo luidden de krantenkoppen in 1978 toen in Moordrecht het Weeshuis een nieuwe functie kreeg. De commissaris van de Koningin sprak bij de opening ook van het 'tweede multifunctioneel gebouw in Moordrecht'. Voor een politieke meerderheid van Zuidplas was nu een dorpshuisfunctie voor het Weeshuis in Moordrecht 'geen sport'. B&w verzwegen in hun stukken de multifunctionele keus van 1978. Het Weeshuis wordt dus verkocht en naar het lijkt inclusief schenkingen als de glazen deur-met-wapen van aannemer Vink van toen. Het kan politiek zo gaan en de vraag is hoe correct het afloopt met eerder gespaarde interieurdetails - wat een mooi trappenhuis bijvoorbeeld! - en hoe precies met de historische inboedel. Eigenaren van de huidige inboedel zijn (nog?) de gemeente Zuidplas, de Historische Vereniging Moordrecht (vooral op zolder) en de slapende stichting Het Ambachtshuis. Bij sommige dingen als de volle prijzenkast van de Moordse gemeentedienaren lijkt het nog niet eens ambtelijk geregeld. (Er zit wel een sticker 'laten staan' op….) Andere historialia verhuisden al naar het Raadhuis in Nieuwerkerk. De topper van de inboedel is een kwartet behangselschilderijen. Wat is het verhaal daarvan?
In 1793 liet Cornelis van Veen een deftig huis bouwen. Het heeft nu het adres Dorpsstraat 52/54 in Moordrecht. In 1795 maakte de Rotterdamse kunstschilder Pieter Luyten - in 1770 geboren in Dordt - er vier grote behangselschilderingen voor. (Daarnaast maakte waarschijnlijk hij ook een kleintje. Zie op de weblog de bijdrage van 23 juni 2010 daarover inclusief reacties.) Op één van de vier schilderde hij wat oogt als een vroeg bushaltebordje met als tekst: 'Rotterdam, Juny 1795 P. Luyten fecit'. (En dat laatste betekent: heeft gemaakt!) In 1956 werden de schilderingen geschonken aan de stichting museum Het Ambachtshuis. Die liet de vier grote restaureren èn inlijsten. Eind 1978 verhuisde het viertal naar de toen nieuwe raadhuislocatie in het Weeshuis. Daar hangen ze nog steeds gescheiden: drie in de voormalige raadszaal en één in de voormalige burgemeesterskamer. Ze stellen in elk geval 'De vier jaargetijden' voor, maar er is intussen vooral dankzij Panc Vink meer bekend. Hij schreef er artikelen en in 2006 een boekje over. De gemeente Moordrecht gaf dat laatste in een eerste druk van 100 stuks uit, maar dat was zeker niet de eerste aandacht.
In de genealogische jaarboekenreeks Nederlandsch Patriciaat van 1925 stonden al foto's van het hele stuk 'De Lente' en van een fragment ervan, precies dus van de schildering met die datum van juni 1795. Het werk werd daarin betiteld als 'Koepel en tuin van het huis van J. van Staveren te Moordrecht' (nu Dorpsstraat 33). De verwijzing naar het jaargetijde ontbrak. Het (extra) ovale fragment er uit zou gaan om de schout annex notaris Joannes van Staveren (1752-1837) en zijn in 1793 overleden eerste vrouw Martha Rip. In 1926 werd in het Nederlands Patriciaat de hele bijdrage over de protestantse familie Van Staveren herplaatst wegens 'misstellingen'. Uitputtend zijn de verschillen niet onderzocht, maar op het ook herplaatste ovaaltje was het toen zijn tweede vrouw Johanna van Heemstee (1764-1832), met wie hij in 1794 was hertrouwd. De eerste versie kon ook niet kloppen met de datering van het schilderij en met het fenomeen dat Van Staveren, als schout afgezet in 1795, toch maar een Franse kokarde op zijn steek draagt! (Het gedrag als windvaan zat er al diep in bij bestuurders….) Schitterend zoals die dienstmaagd vanuit de koepel aan het gluren is! Staat dat tafereel links op het doek, rechts prijken twee Franse bezetters bij een herbergier. De staande man met kwartiermuts is een soldaat. De zittende figuur, die de herbergier uitnodigt om hem bij te schenken, is een sergeant. Volgens Vink is het de herberg de Posthoorn van toen Pieter van Vliet. Op de paardenstal werd wat hij noemt een 'merkwaardig bord' geschilderd. "In het witte paart al hier, verhuurt men rytuig van plazier', aldus de reclameleus. Voor het huis op het schilderij staat ook nog zo'n rijtuig.
Uitgerekend dit fragment met de Fransen kwam zelfs op de voorkant van en binnenin het boekje 'Thuis in Zuidplas': een bezetter wordt met de jaren populairder. (Een Romeins iets zou nog mooier zijn geweest, terwijl een voorstelling van Duitsers zelfs nog niet binnenin kwam!)
Niet alle vier de schilderingen hebben afbeeldingen uit Moordrecht en zo'n oude bronbeschrijving. Voor 'De Herfst' met woelige schepen en een molen dacht Vink bij zijn zoektocht aan eerste De Snelle en later aan Kortenoord. Hij veronderstelde dat ruim elf jaar geleden bij een dialezing als een eventuele mogelijkheid. Publicatie daarvan in deze rubriek op 23 juni 1999 leidde ertoe, dat een Nieuwerkerkse lezer hem de prent van de haven van Schiedam liet zien, waarnaar dit schilderij onmiskenbaar was gemaakt! Op 27 augustus 2008 is in deze rubriek 'De Zomer' kort aan de orde geweest. Bijgaande plaatjes zijn dus van 'De Lente'. 'De Winter' is nu al jaren wat verstopt op een burgemeesterskamer en publicatie in deze rubriek wacht maar op een nieuwe ophangplek, waarbij hopelijk de vier jaargetijden weer bijeen worden gevoegd. Het zou mooi zijn als dat in de voormalige raadszaal - nu trouwzaal - zou zijn en niet in een depot…. Je vraagt je steeds meer af waarom dat winters tafereel in 1978 niet direct ook in de raadszaal is gehangen. Aan de muur tegenover het (later) geredde KVT-raam van 1947 kon het best. Was het omdat burgemeester Bandell 'De winter' zo graag in zijn kamer wilde hebben of omdat op die schildering rechtsonder een hond zijn behoefte zit te doen? (Hondenpoep was zonder dat tafereeltje toch al een regelmatig terugkerend 'hot item' in de gemeenteraad.)
Niet alle cultuurhistorie is bij overheden bij voorbaat in goede handen. Over behouden van de laatste oorspronkelijke interieurdetails van het Weeshuis was ook geen letter te vinden in de raadsstukken van oktober. Moordrecht ging bij de verbouwing van 1976-1978 knap tekeer, maar toen zat het Weeshuis nog niet in een door het Rijk beschermd dorpsgezicht en men liep er zeker niet warm voor om er een gemeentelijk monument van te maken. In de volgende aflevering volgt aandacht voor drie kleinere objecten uit de collecties èn voor hoe de gemeente omging met de windvaan van Drost-IJserman.
Verschenen in de rubriek Toen & Nu i: Het Kanaal 10-11-2010
