Capelse dorpsklok: made in Gouda
Lokale omroepen zijn niet de eerste media-met-geluid. De Kanaalregio kent vele oudere kerkklokken. (Net als later die omroepen waren zij onder meer voor inzet bij rampen.) Ze hebben naast eigen klanken ook eigen oude opschriften. Neem de randschriften van de Capelse luidklok in de dorpskerk, net als de toren van de burgerlijke gemeente. Veel is daar nog niet over gepubliceerd, en al helemaal niet met plaatjes. Zelfs de redengevende omschrijving van de Capelse Dorpskerk als rijksmonument nummer 11473 negeert de luidklok; zie de website www.kich.nl. Het boek 'Capelle aan den IJssel. De geschiedenis' (1991) bevat foto noch randtekst en noemt de gieter foutief 'Wegemarts'. De klok werd in 1607 in Gouda gegoten door Willem Wegewart. Dat was best curieus, want de Wegewarts kwamen uit het oosten van het land.
Op de vier luidklokken van de Goudse Sint Jan staat in het randschrift: 'Hendrick Wegewart heft my gegoten inder stede van Gouda anno 1605.' Elk van deze klokken heeft een voor zijn taak kenmerkend opschrift en is voorzien van het stadswapen. De Capelse torenklok van Willem Wegewart weegt ongeveer 1000 kg en heeft aan de rand boven zelfs een ingekrast extra opschrift: 'Op die Issel'. Het moeilijk toegankelijke randschrift bevat verder in kapitalen in twee door sierbanden gescheiden regels de tekst: 'Dirck Willemsen Balyv en Schovt van die hooghe heerlykheydt die gelegen is in Cappelle ende Cornelis (…) Willem Wegewart heeft my gegoten inder stede Govde Cornelissen Borst ende Pieter Leendertsen Kerckmeesters aldaer Ao 1607'
Wie aan het veronderstelde einde van het eerste randschrift 'Cornelis' is lijkt een raadsel. (Tussen 'Cornelis' en 'Dirck' geeft een boompje of blad duidelijk een scheiding aan.) Dirck Willemsz. was volgens de archieven van 1589-1612 baljuw van de hoge vierschaar van het Huis te Capelle en schout van het ambacht Capelle. Het 'Balyv en Schovt' achter zijn naam op de klok klopt daarmee. Dat zijn naam voorkwam op een eerste steen van de vanaf 1592 herbouwde kerk was al in 1922 gepubliceerd in een inventarisatie die klokken negeerde. (De vorige kerk was in 1574 verwoest. De steen is intussen binnen in het koor hermetseld en koster Jaap Klein toont hem daar frequent en aan velen.) Verder kwamen allicht de namen van de kerkmeesters-van-toen op de klok van 1607.
Wat was de relatie tussen beide tijdelijk in Gouda actieve gieters uit klokkengietersgeslacht Wegewart, uit Münster naar Deventer getrokken? Ze waren met zo velen, dat achter hun namen aanduidingen als 'de Oudere' en 'de Jongere' moesten volgen. Denk bij vakantiebezoekjes aan kerken niet te snel dat het om dezelfde Wegewart gaat als in Capelle…. Te lezen zijn al snel complexe zinnen als: 'Henrick Wegewart de Oudere was de oudste zoon uit het tweede huwelijk van Wolter Wegewart, die een broer was van Willem Wegewart de Oudere.' In 1596 kreeg Henrick te Kampen een behuizing voor een gieterij tot zijn beschikking. Hij was een productieve gieter, want nog steeds is er een zestigtal klokken van hem bekend, die voor het merendeel in Kampen zelf werden gegoten. (Wat dat bewaren betreft is klokkengieter toch een ander beroep dan taartenmaker of ict-er.) Een uitzondering voor de gietplek vormden de vijf luidklokken voor Gouda, die daar in 1605 op het Bolwerk werden gegoten. Vier van die klokken zijn nog altijd in de toren van de Sint Jan te vinden. De kleinste klok hing in 1943 in de ook Goudse Barbaratoren, werd in dat jaar gevorderd en is door de Duitsers als munitie verschoten. (De spreuk 'Wie met klokken schiet, wint de oorlog niet' kwam trouwens uit.)
Willem Wegewart de Jongere vestigde zich na een verblijf te 's-Gravenhage in 1606 te Gouda. Hij kreeg daar de beschikking over de gieterij waarin zijn broer Henrick Wegewart de Oudere de klokken voor de stad had gegoten. Zelf goot hij daar dus onder meer de Capelse klok. In 1610 en dus in zijn Goudse jaren maakte hij bijvoorbeeld ook een nu nog aanwezige klok van 1580 kilo voor Nijbroek. Willem vertrok voorgoed naar Den Haag in 1614 of 1615. Hij volgde zijn schoonvader in 1616 op als landsgeschutgieter. Hij kon dus net zo goed kanonnen schieten als kerkklokken…. Willem overleed in 1637.
Vermeldenswaard is dat in 1943 in Gouda (naast dat kleintje uit die Barbaratoren) twee Wegewartklokken uit de Sint Jan door de Duitsers werden gevorderd en dat dit met de Capelse Wegewartklok ook het geval was. Op 26 januari 1943 haalde 'klokken-Peter', de Limburgse aannemer Meulenberg, de klok graag uit de toren. ('Glocken kämpfen mit für ein neues Europa', zo stond er op de klok die de verrijkte Meulenberg als blijk van erkentelijkheid na afloop van zijn werk van zijn Duitse opdrachtgevers kreeg aangeboden. Waar zou die klok van de man die deed wat de klant vroeg, nu zijn?)
Deze drie genoemde geroofde klokken kwamen na de bezetting weer op hun plaats terug. De Capelse was wel in Duitsland geweest, maar dankzij protest niet aan het Oostfront benut. Via Gemeentewerken Groningen en later (weer) Gouda kwam hij geruime tijd na de bevrijding retour. Hij werd in 1947 herplaatst en er werd met Pasen van dat jaar weer voor het eerst geluid!
Capellenaar Jan Weyling ontcijferde het randschrift al, diens zoon Paul en vooral kleinzoon Jasper hielpen met bijgaande recente foto's, dank daarvoor! Paul Weyling publiceerde in een boekje van 1998 een foto van het herplaatsen van de klok in 1947 en deze foto sierde ook lang een vergaderruimte bij de kerk. Het was trouwens niet de eerste keer dat de klok de toren verliet. Zoals tegenwoordig weer goed op een steen te lezen is werd de toren in 1806 vervangen door een nieuwe, maar de klok werd daarbij herplaatst.
Verschenen in de rubriek Toen & Nu in: Het Kanaal 9-3-2011
Reacties
De terugkeer van de Capelse dorpsklok.
Dat de op 26 januari 1943 door de Duitsers geroofde luidklok van de Dorpskerk in het najaar van 1946 in de stad Groningen werd teruggevonden was verheugend nieuws voor de Capellenaren en die van ‘Dorp’ in het bijzonder. De klok werd op 26 januari 1943 door een Nederlandse aannemer uit de toren gehaald en afgevoerd naar een depot in Spijk. Hier zou de klok door een Duitse deskundige worden onderzocht, waarna zou worden beslist of de klok mocht worden gespaard of omgesmolten voor de oorlogsindustrie. In strijd met de gemaakte afspraken werd de klok voor het onderzoek naar Duitsland overgebracht. De Rijksinspectie Kunstbescherming protesteerde hiertegen, waarna de klok weer werd teruggebracht naar Nederland en opgeslagen bij Gemeentewerken van de stad Groningen. Ook hier was de klok niet veilig, maar door handig manipuleren van een magazijnmeester met de naam Dijkema werd voorkomen dat de klok opnieuw naar Duitsland werd afgevoerd. In het najaar van 1946 kwam de klok via Gouda weer terug in Capelle aan den IJssel. Bij onderzoek bleek dat de klok enkele scheuren vertoonde. Men dacht deze te kunnen repareren door de ‘barsten’ dicht te lassen en dat lukte niet zonder moeite. Vakwerk van naar men zegt de IJzer- en Metaalgieterij v/h A. Rademakers aan de Schaardijk bij Kralingseveer. De reparatie en het opnieuw monteren van de klok op haar oude plaats in de toren kostte veel geld, ook de kosten voor het transport van de klok van Groningen naar Capelle waren niet gering geweest. De totale kosten zouden ruim ƒ 1250,-- hebben bedragen, een flink bedrag in die tijd. Kosten die uit vrije giften en collecten werden betaald, De gemeente Capelle aan den IJssel droeg ƒ 300,-- bij, een gemeentelid schonk ƒ 250,--. Uiteindelijk werd het benodigde bedrag met ƒ 14,21 overschreden, een bedrag dat in de kas van de kerk werd gestort. Na het herstel werd de klok kort voor Pasen 1947 weer in de toren gehesen. Op 1e Paasdag zondag 6 april 1947 kon de klok weer voor het eerst worden geluid. Een feestelijk en ontroerend moment. De stalen assen, die in het luidklokloze tijdperk als noodklok dienst had gedaan werden in de toren bewaard, of ze zich hier nog steeds bevinden is mij onbekend.
Paul Weyling
